هەولێر كەی بۆتە پارێزگا ؟

20/05/2016 - 06:59 بڵاوکراوەتەوە لە هەواڵ/هەمەڕەنگ

 

 

لەسەردەمی عوسمانییەكان هەولێر قەزایەك بووە سەر بە لیوای موسڵ، بەڵام دوای نەمانی ئەوان و هاتنی ئینگلیز بۆناوچەكە، ئاڵوگۆڕ بەسەر شێوەی فەرمانداری دام و دەزگاكان هاتووەو جۆری بەڕێوەبەربردنی نوێ‌ هاتووەتە ئاراوە. 

دیارە هەولێریش سەردەستەی ئەم گۆڕانكاریانە بوو، لەسەردەمی ئینگلیزەكان (حاكمی سیاسی) لەلیواكان كاریان كردووە، یاریدەدەری دادوەری ڕامیاریش واتە (مساعد الحاكم السیاسی) لەقەزایەكان دانیشتوون (دەبلیو – ئار – ئێچ) كەئەفسەرێكی ئینگلیزە، یەكەم یاریدەدەری دادوەری ڕامیاری بووە لەهەولێر.
پاشان كە هەولێر بووەتە پارێزگا هەر بەخۆی بووە بە دادوەری ڕامیاری ئەم شارە، لەپەرتووكی (دوو ساڵ لەكوردستان) كە بیرەوەرییەكانی خۆیەتی بەمجۆرە باس لەم گۆڕانە دەكات:
كاتێ‌ سوپای ئینگلیز عێراق و كوردستانی داگیركرد، لە (27/10/1918) شاری كەركووكی گرت، لەكۆتایی هەمان مانگ (پردێ‌) شی كۆنتڕۆڵ كرد پاشان لە (30/10/1918) ئاگربەست لەنێوان هاوپەیمانەكان و توركیا مۆركر، بڕیارەكەش لە (31) ی هەمان مانگ كاری پێ‌ دەكرێ‌، ئەو كاتە (دەبلیۆ - ئار ئێچ) لەمەندەلی دەبێت فەرمانی ئەوە دەردەچێت بكرێتە یاریدەردەی دادوەری ڕامیاری لەپردێ‌.
ڕۆژی (3/11/1918) دەگاتە پردێ‌ و دەست بەكاری خۆی دەكات، لە (7/11/1918) بروسكەی بۆ دەكرێ‌ بچێتە كەركووك بۆ لای (مێجەر نۆئێل) كە دادوەری رامیاری كەركووك و هەڵسوڕێنەری ڕێنمایی سیاسەت دەبێ‌، لەباشووری كوردستان، بەمەبەستی ئامۆژگاریكردنی دەربارەی ئەو سیاسەتەی كەپەیڕەوی دەكەن، لەم كاتەی لە كەركووك دەبێ‌ بروسكەیەكی پێدەگات بۆ ئەوەی ئەفسەرێكی سیاسی لەگەڵ هێزێكی بچووك ڕەوانەی هەولێر بكەن تا بەگوێرەی بەندەكانی ئاگر بەست هەولێر دەستبەجێ‌ لەتوركەكانی وەربگرن، ئەم كارەی (نوئێل) بە (دەبلیۆ- ئار - ئێچ) دەسپێرێ و بەمجۆرە نامەیەكی سەرپێی لەفەرماندەری هێزی كەركووك وەردەگرێ‌ و بەرەو هەولێر دەچێت.
ڕۆژی (10/11/1918) كاتژمێر (1) ی دوای نیوەڕۆ دەگاتە هەولێر، دوای پێشوازیكردن نیوەڕۆ لای (ئەحمەد ئەفەندی) میوان دەبێ‌، دوای نانخواردن كاتژمێر (3) ی نیوەڕۆ دەچێتە ئۆردوگای توركەكان لە ڕۆژئاوای هەولێر، نامەكە دەداتە فەرماندەی هێزی توركەكان كەپیاوێكی كورتە باڵای قەفقازی دەبێت ئەمیش دوای خوێندنەوەی نامەكە ڕەزامەندی دەردەبڕی كەوا بەیانی هەولێر جێبێلێ‌، بەڵام پێشنیاز دەكات كەوا نەخۆشخانەكانیان لەهەولێر بمێننەوە لەوەڵامدا(ئێچ) دەڵێ‌: منیش مكوڕ بووم لەسەر ئەوەی كەوا پزیشكێكیان لەگەڵ بەجێ‌ بێڵێ‌، بەڵام فەرماندە توركەكە ئەمەی رەتكردەوەو بەڵێنیدا كەوا نەخۆشەكان لەگەڵ خۆیان بەرن.
پاشان دەركەوت كەوا هەموویان بەسەر ماڵە هەولێرییەكانی دابەش كردبوو ئینجا (ئێچ) دەڵێ‌: ئەفسەرێكی توركم لەگەڵ خۆدا هێنا بۆ ئەوەی كۆگاكانم تەسلیم بكات، لەپاشان ئێوارە لەدیوەخانی (ئەحمەد ئەفەندی) میوان دەبێتەوەو بەیانی دەچێت فەرماندە توركەكە بەڕێ دەكات و دوایی چاوی بەپیاو ماقوڵ و ڕیش سپییەكانی هەولێر دەكەوێت و دەربارەی بارودۆخەكە قسەیان بۆ دەكات، لەم ماوەیەدا كە (ئێچ) لە هەولێر دەبێت، بروسكەیەك دەكرێ‌ كەوا (نەقیب مۆری) لە هەولێر دامەزراوەو پێویستە (ئێچ) بگەڕێتەوە بۆ پردێ‌ بەم پێیە ڕۆژی (13/11/1918) نەقیب (مۆری) دەگاتە هەولێرو (ئێچ) جڵەوی كاروباری دەداتە دەست و بەخۆی دەگەڕێتەوە پردێ‌.
لەڕۆژی (15/2/1918) جڵەوی كاروباری ئەم ناوچەیە بەڕێوەدەبات، پاشان مۆڵەت وەردەگرێ‌ و دەچێتەوە لەندەن، تا لەڕۆژی (30/6/1919) لەڕێگای حەلەب دەگاتەوە موسڵ لەوێ‌ یەكسەر فەرمانی پێدەدەن بگەڕێتەوە هەولێر بۆ ئەوەی پلەی یاریدەدەری لەدادوەری رامیاری لە (مۆر) وەربگرێتەوە.
لە رۆژی (3/7/1919) دەگاتەوە هەولێرو دەست بەئیش و كاری خۆی دەكات، لەم ماوەیەدا چەندین پێشنیاز دەكرێ‌ بۆ ئەوەی هەولێر بكرێتە پارێزگایەكی سەربەخۆی جیاواز لەموسڵ، كە قەزای كۆیە ( تا ئەو وەختە سەر بە سلێمانی بوو) لەگەڵ رەواندز بگرێتە خۆ، دیارە ئەم جۆرە پێكهاتەش سوودی زۆر بووە، چونكە تاكە ڕێگایەكی لەبارو گونجاو بڕوات بۆ رەواندز بەهەولێر تێدەپەڕێ‌، كۆیەش ئاسانتر دەیتوانی پەیوەندی بە هەولێرەوە بكات وەك سلێمانی (دەبلیو – ئار – ئێچ) دەڵێ‌: لەڕۆژی (29/10/1919) لەگەڵ (ئەحمەد ئەفەندی) سەرۆكی شارەوانی هەولێر بەشەمەندەفەر لەڕێگەی شەڕگاتەوە چووین بۆ بەغداد بۆ ئەوەی لەگەڵ (عەقید ویلسۆن)، دادوەری گشتی مەلەكی لەعێراق گفتوگۆ لەسەر ئەم پێشنیارانە بكەین و بگەینە بڕیارێك.
هەروەها ناوبراو باسی لەوەكردووە كە (ویڵسون گێولی) مەیلی لەوەرگرتنی پڕۆژە نوێكە نەبوو بەر بەوەرگرتنیشی تا دەرفەتی بۆ بڕەخسێ‌ سەردانی (مستەربل) بكات لەهەولێرو ئامۆژگارییەكانی پێشكەش بكات.
هەروەها دەڵێ‌: چوار پێنج رۆژ لە بەغدا ماینەوە لە ئێوارەی ڕۆژی (31/11/1919) یەك دوو كاتژمێر پێش ئەوەی بگەڕێمەوە، عەقید (ویلسۆن) جیایكردمەوە پێی ڕاگەیاندنم كەوا بارەگای گشتی هەواڵێكی پێگەیشتووە كەوا (مستەر بل) دادوەری رامیاری موسڵ لەگەڵ نەقیب ( كی. سكوت) یاریدەدەری دادوەری رامیاری لە ئاكرێ‌ هەردووكیان لە( بیرە كەپرا) لە ناوچەی زێبارەتی كوژراون، بەمجۆرە دەڵێ‌: بەدڵێكی پڕ لەژان و كەسەرەوە ئەم رووداوە چاوەڕوان نەكراوەمان پێگەیشت، لەپاشان دەڵێ‌: لەرۆژی (4/1/11919) گەیشتمەوە هەولێر، ئەم رووداوە لەناو خەڵك بڵاونەبووبۆوە، پاش چەند رۆژێك نەبێ‌ نەكەوتنە سەرزاری خەڵكی شار.
رۆژی (5/11/1919) بروسكەیەكم پێگەیشت كە بەدادوەری رامیاری پارێزگای نوێی هەولێر دامەزراوم كە لەڕۆژی (1/1/1919) بڕیاری بوونی بەپارێزگا دەرچوو بوو، بەم پێیە هەولێر لەو ڕۆژەوە بووە بە پارێزگا واتە رۆژی (1/11/1919) بەگوێرەی ئەم قسانەش بێ‌ (دەبلیۆ – ئار – ئێچ) یەكەم پارێزگاری هەولێر بووە لەپاش نەمانی دەسەڵاتی عوسمانییەكان، بەڵام دووای پێكەوەنانی دەوڵەتی عێراق و لكاندنی كوردستان بەعێراقەوە، ئەم جۆرە پلەو پایانە دەدرانەوە خەڵكی ووڵاتەكە.

 

ئـ . كـ