مێژووییەكی ددانسازی بزانن !!

29/07/2019 - 09:21 بڵاوکراوەتەوە لە هەواڵ/هەمەڕەنگ

 

 

پزیشكی ددان یاخود ئاسانتری بڵێین، ددان پزیشكی، لقێكی بواری پزیشكیە كە بە چارەسەركردنی كێشەو نەخۆشیەكانی دەم و ددانەوە خەریك دەبێت.

ئەوەندەی زانیبێتمانەوە لەوەتی مرۆڤ هەیە، چارەسەركردنی نەخۆشینی دەموددانیش هەبووەو لەگەڵ پێشكەوتنی مرۆڤ و زانستەكەیدا، ئەو بوارەیش گەشەی كردووەو بەرەو پێشەوەچووە.

یەكەم چارەسەرێك لەسەرددان كرابێت و زانیبێتمانەوە، مێژووەكەی دەگەڕێتە‌وە بۆ چواردە هەزار ساڵ لەمەوبەر؛ ئەو بەڵگەیە‌ لە ئیتالیا دۆزراوەتەوە؛ ئەو كاتە ددانیان بە تێكەڵەیەك لە بەردو قیر پڕ كردۆتەوە.

هەندێ ئاسەواری دیكەش لە ناوچەی سند (ئەو پاكستانەی ئێستا) دۆزراوەتەوە كە مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ حەفت هەزار ساڵ بەر لە میلاد؛ واتە (9000) ساڵ لەمەوبەر.

لێكۆڵەران هەندێ بەڵگەو شوێنەواری ددانی پڕەوە كراویشیان لە وڵاتی سلۆڤینیا دۆزیوەتەوە كە هی (6500) ساڵ لەمەوبەرە؛ بەو ئاسەوارەدا دیارە شارەزایانی ئەو سەردەمە ددانیان بە مۆمی هەنگوین پڕ دەكردەوە؛ تەنانەت دەڵێ مرۆڤی (4500) ساڵ لەمەوبەر واتە (2500) ساڵ لە بەرای میلاد، چڵك و كێمی رەگی ددانیشیان پێ چارەسەر كراوە.

كورتە مێژووییەكی ددان پزیشكی

1. یەكەم كەس ناوی ددان پزیشكی لی نرابێ، حەكیمێكی خەڵكی میسری كۆن بووە بە ناوی هەسی را هەتا ئەم ساڵانەی دواییش لە كوردەواریدا بە پزیشكیان دەگوت: حەكیم. 

2. یەكەم خەڵكی‌ پردو كیفكیان بۆ ددان كردبێت،‌ ئیتاڵییەكان بوون؛ (700) ساڵ پێش لەدایكبوونی حەزرەتی عیسا. 

3. ئەبووبەكر رازی (864 – 923) ی میلادی زانایەكی موسڵمان بوو‌ هەڵسا شەویلكەو شەویلاگی توێكاری كردو نووسییەوە. 

4. (ئیبن ‌سینا) (980 – 1037) ی میلادی لەكتێبە بەناوبانگەكەی خۆی واتە لە (القانون فی الگب) دا باسی چۆنیەتی چارەسەركردنی شەویلگەی شكاو دەكات، ئیبن ‌سینا ئەو كتێبەی بە زمانی عەرەبی داناوەو نزیكەی (700) ساڵ لە زانكۆ پزیشكیەكانی ئەوروپادا ئەو كتێبەیان دەرس دەدایەوە؛ ئەگەرچی (ئیبن ‌سینا) خۆی خەڵكی هەمەدان بووە لە ئێراندا، بەڵام كەسێكی وا پەیدا نەبووبوو كتێبەكە تەرجەمە بكاتەوە هەتا مامۆستا هەژار موكریانی لە شەست و حەفتاكانی سەدەی رابردوودا ئەو كتێبەی كردەوە فارسی. 

5. یەكەم كتێبی تایبەت بە ددان پزیشكی ساڵی (1685) نووسراوە؛ (چارلز ئەلین) ئەو كتێبەی نووسیوە. 

6. لەناو كوردەواریدا هەر لە كۆنەوە مێخەك (قەرنەفڵ) یان بۆ شكاندنی ئێشی ددان بەكار هێناوە. 

7. هەتا سەدەی نۆزدەی میلادی ددان پزیشكی لقێكی سەربەخۆ نەبووەو پزیشكی گشتی ددانیشی چارەسەر دەكرد. 

8. پیەر فۆشار‌ پزیشكی فەرەنسی، پەرەیەكی باشی بە بواری ددان پزیشكی داو ئەو زانستەی بە تەواوەتی خستە سەر پێ، بە دكتۆر فۆشار دەڵێن: باوكی ددان پزیشكی نوێ. 

9. دوای فۆشار، دكتۆر جۆن هنتەر، دوو كتێبی گرنگی دانا؛ كورتە مێژوویەك لەسەرددانی مرۆڤ (1771) و كتێبی نەخۆشینەكانی دە‌موددان؛ جۆن هنتەر دەیگوت گواستنەوەی ددان لە كەسێكە‌وە بۆ كەسێكی تر، دەكرێت، بەو مەرجەی ئەو ددانەی دەگوازرێتەوە بە ئە‌‌‌ندازە‌‌‌ی‌‌‌‌ ئە‌‌‌و شوێنە‌ بێ كە لێی دەچێندرێتەوە؛ تەنانەت بە خۆیشی هەڵسا (3) ددانی كەسێكی تری لەسەر كاڕێژی دەمی نەخۆشێكی تردا چاندەوە؛ دەڵێن ماوەی شەش ساڵیشی ئەو (3) ددانە هەر مابوون و نەكەوتبوون.

قۆناغی سێیەمی ددان پزیشكی