داهاتی خەڵکی هەولێر زیاترە لە داهاتی خەڵکی سلێمانی

هەینی, 21 ئەیلول 2018 07:06

دوایین سەرژمێری و رووپێوی دیموگرافیی وردی عێراق، كە پارێزگاكانی كوردستانیشی لەخۆگرتبێ لە ساڵی 1987دا بوو. بەوپێیەش هەرێمی كوردستان بۆ ماوەی 30 ساڵ لە رووپێوێكی گشتگیری دیموگرافی بێبەش بووە و گۆڕانە دیموگرافییەكانی لەسەر بنەمای توێژینەوەیەكی ورد هەڵنەسەنگێندراون. هەفتەی رابردوو، دەستەی ئاماری حکومەتی هەرێمی کوردستان و رێكخراوی نێودەوڵەتیی كۆچبەرانIOM  و سندوقی دانیشتووانی نەتەوە یەكگرتووەكان، رووپێوێكی دیموگرافییان بۆ سێ پارێزگای هەرێمی كوردستان كردووە و هەڵەبجەش لە رووپێوەکەدا وەک پارێزگای سلێمانی دانراوە.  بۆ ئەم رووپێوە 13 هەزار و 600 خێزانی دانیشتووی هەرێمی كوردستان وەكو كەیس وەرگیراون، كە 400 خێزانیان لە كەمپەكان دەژین. 

قەبارەی دانیشتووان

عێراق لە ساڵی 1932 سەربەخۆیی لە دەسەڵاتی بەریتانیا وەرگرت. ئەوكات بەرپرسانی بەریتانیا مەزندەیان دەكرد كە عێراق 3 ملیۆن و 500 هەزار دانیشتووی هەبێ. لە یەكەم سەرژمێری لە 1947دا، ژمارەی دانیشووانی عێراق بە 4 ملیۆن و 800 هەزار تۆماركرا. 18 ساڵ دواتر، سەرژمێرییەكی دیكە بۆ عێراق كرا، كە تێیدا ژمارەی دانیشتووان بۆ 8 ملیۆن كەس بەرزبووەوە. لەو ژمارەیەش 902 هەزار كەسیان لە هەرێمی كوردستان دەژیان. 

دوایین سەرژمێریی سەرتاسەری لە ساڵی 1987 بووە، كە تێیدا ژمارەی دانیشتووانی عێراق 16 ملیۆن و 335 هەزار كەس بووە. لەو ژمارەیەش 2 ملیۆن و 15 هەزار و 466 كەسیان لە هەرێمی كوردستان دەژیان. لە سەرژمێرییەكەی 1997دا، سێ پارێزگاكەی هەرێمی كوردستانی تێدانەبوو و تەنیا مەزندەیەك خرابووە ئاراوە كە تێیدا ژمارەی دانیشتووانی عێراق 22 ملیۆن و 46 هەزار و 244 كەس و ژمارەی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان دوو ملیۆن و 861 هەزار و 701 كەس بوو.

لەو كاتەوە دەستەی ئاماری كوردستان ئەو ژمارەیە نوێدەكاتەوە و بۆ رووپێوەكەی ئەمجارەش پشت بە نوێكردنەوەی 2014 بەستراوە، كە تێیدا ژمارەی دانیشتووانی عێراق 36 ملیۆن و 4 هەزار و 522 كەسە و ژمارەی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان 5 ملیۆن و 122 هەزار و 747 كەسە.

دانیشتووانی شار و گوند

بەگوێرەی راپۆرتەكە، لەنێوان ساڵانی 1977 بۆ 1987 رێژەی شارنشینەكان لەچاو گوندنشینەكان 24٪ بەرزببووەوە، بەڵام دواتر رێژەكە لە سێ پارێزگای هەرێمی كوردستان بەشێوەیەكی بەرچاو بەرزبووەوە، بە جۆرێك کە لە ساڵی 2014 لە هەردوو پارێزگای هەولێر و سلێمانی رێژەی شارنشینی گەیشتە سەرووی 80٪ (هەولێر:84٪ و سلێمانی: 85٪).
راپۆرتەكە فاكتەرە ئابوورییەكان (وەكو گەشەی ئابووری شارەكان و مووچەی باشتر)، شەڕە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق و ئاوارەبوونی خەڵك، بە هۆكارە سەرەكییەكانی بەرزبوونەوەی ژمارەی دانیشتووانی شارەكان دەزانێ.

باری ناسنامەی نیشتمانی و وڵاتی لەدایكبوون

دەیان ساڵ شەڕ و سیاسەتی نێوخۆیی عێراق، وایكرد ژمارەیەكی زۆری دانیشتووانی هەرێمی كوردستان ئاوارەی وڵاتانی دراوسێ ببن. وەكچۆن لە چەند ساڵی رابردوودا ژمارەیەكی زۆری خەڵكی وڵاتانی دراوسێ بەهۆی شەڕی نێوخۆیی وڵاتەكانیانەوە ئاوارەی هەرێمی كوردستان بوون. هەر بۆیەش لە راپۆرتەكەدا هاتووە کە 98٪ی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان لە عێراق لەدایكبوون و 99٪یان هاووڵاتیی عێراقین. 

هاووڵاتییانی سووریا 1٪، هاووڵاتییانی توركیا 0.7% و هاووڵاتییانی ئێران 0.1% دانیشتووانی هەرێمی كوردستان پێكدەهێنن.

بەگوێرەی راپۆرتەكە 25%ی ئەو خێزانانەی لە عێراق تووشی راگواستن و ئاوارەبوون هاتوون، خەڵكی ناوچەیەك لە ناوچەكانی دیكەی هەرێمی كوردستانن. پارێزگای هەولێر زیاترین رێژەی ئاوارەبوون و شوێنگۆڕكێی بەخۆیەوە بینیوە (واتە 28٪)، هۆكاری ئەمەش بۆ تێكچوونی دۆخی ئەمنی ناوچەی مەخموور دەگەڕێتەوە.

نزیكەی 60٪ی خێزانە ئاوارەكان لە 2014دا روویان لە هەرێمی كوردستان كردووە و رێژەكە لە ساڵی 2015 و 2016 كەمبووەتەوە. بەپێی راپۆرتەكەش 55٪ خێزانە ئاوارەكان خەڵكی پارێزگای نەینەوان. دواتریش پارێزگاكانی سەلاحەددین 20٪، ئەنبار 7%، دیالە 4٪، بەغدا 4٪، هەولێر 3٪، كەركووك 2٪، دهۆك 2٪ و بابل 1٪ بەدوای یەکدا دێن. 

تەمەن و جێندەر

زیاترین رێژەی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان، واتە 12.2٪، كەسانی خوار تەمەنی چوار ساڵن. كەمترین ژمارەی دانیشتووانیش، واتە 1.9٪، خەڵكانی سەر بە تەمەنی 55 بۆ59 ساڵن. لە ساڵی 1987دا 20٪ی دانیشتووانی هەرێمی کوردستان لە تەمەنی خوار چوار ساڵیدا بوون. كەمترین رێژەش، 1.8%، بۆ خەڵكانی 60 بۆ 64 ساڵی بووە. رێژەی دانیشتووانی سەرووی 65 ساڵ لە ساڵی رابردوودا 3.4٪ بووە، بەڵام لە ساڵی 1987 دەگەیشتە 3.2٪. ئەم جیاوازییانە ئاماژەن بۆ ئەوەی کە رێژەی منداڵبوون كەمبووەتەوە و تەمەنی مردنیش لە كوردستان بەرزبووەتەوە.

راپۆرتەكە ئاشكرایدەكات كە بەشێوەیەكی گشتی باڵانسی جێندەر لە هەرێمی كوردستان هەیە، واتە لە بەرامبەر هەر 100 كەسی رەگەزی نێردا 100 كەسی رەگەزی مێ هەیە، بەڵام لە تەمەنە جیاوازەكاندا ئەو هاوسەنگییە گۆڕانی بەسەردا دێ. بۆنموونە رێژەی دانیشتووانی نێرینەی تەمەنی خوار 29 ساڵ لە هەرێمی كوردستان 1.3٪ لە رێژەی دانیشتووانی مێینە زیاترە (نێرینە 32٪ و مێینە 30.7٪)، بەڵام رێژەی دانیشتووی نێرینەی سەرووی 29 ساڵ بە رێژەی 1.7٪ لە دانیشتووانی مێیینە كەمترە (نێرینە 17.7٪، لە بەرامبەردا مێینە 19.7%).

وابەستەیی دارایی بەپێی پارێزگاكان و جێندەر

بەپێی راپۆرتەكە، رێژەی گشتیی وابەستەیی دارایی (واتە پشتبەستن بە هاریكاریی دارایی ئەوانیدی) لە هەرێمی كوردستان 64٪یە. لەو رێژەیە منداڵانی تەمەن خوار 15 ساڵ، كە 35٪ی دانیشتووانی هەرێم پێكدەهێنن، گەورەترین پشكیان بەردەكەوێ. پارێزگای دهۆك زیاترین رێژەیی وابەستەیی دارایی تێدایە، كە تێیدا لە هەر 100 كەسی سەر بە تەمەنی كاركردن 69 كەسیان لەلایەن خەڵكانی دیكەوە دەژیێندرێن. پاشان پارێزگای هەولێر بە 65٪ و پارێزگای سلێمانی 59٪ وابەستەیی دارایی دێ.

ئەو كەسانەی دەتوانن خۆیان بژیێنن لە چاو ساڵی 1987 رێژەكەیان 43% بەرزبووەتەوە، راپۆرتەكە هۆكاری ئەمە بۆ بەرزبوونەوەی رێژەی خەڵكانی سەر بە تەمەنی كار لەچاو دانیشتووانی خوار 15 ساڵ دەگەڕێنێتەوە.

خێزانەکانی کوردستان پیاوانەن

سەرۆكی 90٪ی خێزانەكانی كوردستان پیاون، 10٪ەكەی دیكەیان ئافرەتن. ئەو ئافرەتانەی كە سەرۆكایەتی خێزان دەكەن دەرفەتی خوێندنیان كەمترە و خێزانەكەشیان لەچاو خێزانی خاوەن سەرۆكی پیاو هەژارترە.

قەبارەی خێزان لە هەرێمی كوردستان 5.1 ئەندامە. قەبارەی خێزان لە پارێزگای دهۆك 6.2، لە هەولێر 5.1 و لە سلێمانی 4.6 ئەندامە. قەبارەی خێزان لە هەرێمی كوردستان لە ساڵی 1987 نزیك 6.2 ئەندام بووە. زیاترین رێژەی دابەزینی ژمارەی ئەندامان لە شارەكان تۆماركراوە. راپۆرتەكە پێیوایە گەشەی ئابووریی ناوچە شارییەكان و فاكتەری كولتووری كاریگەریی لەسەر ئەو كەمبوونەوەیە هەبووە. 
 

بەشێوەیەكی گشتی 53٪ی ئافرەت و پیاوانی سەرووی تەمەنی 12 ساڵ هاوسەرگیرییان كردووە. هەڵوەشانەوەی خێزان دیاردەیەكی یەكجار دەگمەنە و بەپێی راپۆرتەكە تەنیا 1٪ی ئافرەتان و 0.2٪ی پیاوان لە هاوژینەكەیان جیابوونەتەوە.
حاڵەتی بێوەیەتی Widowhood لەناو ئافرەتاندا زیاترە هەتا پیاوان (ئافرەتان 1.7٪ و لەبەرامبەردا پیاوان 0.7٪). لە گرووپی تەمەنی 55 بۆ 64 زیاتر لە 25٪ی ئافرەتان بێوەژنن (ئەم رێژەیە بۆ پیاوان 1٪یە)، لە تەمەنی سەرووی 65 ساڵیش ئەو رێژەیە بۆ 50٪ بۆ ئافرەتان و 10٪ بۆ پیاوان بەرزدەبێتەوە.

لە تەمەنی نێوان 18 بۆ 24 ساڵان، 31٪ی ئافرەتان هاوسەرگیرییان كردووە، لەكاتێكدا لەو ماوە تەمەنییەدا تەنیا 11٪ی پیاوان خێزانیان پێكهێناوە. بەپێی راپۆرتەكە 6٪ی كچانی سەر بە تەمەنی 15 و 17 ساڵ زەماوەندییان كردووە، كە 32٪یان منداڵیشیان بووە. لە هەرێمی كوردستاندا كەمترین تەمەنی زەماوەند 15 ساڵە.

بە گوێرەی راپۆرتەكە لە 1٪ی ماڵەكانی هەرێمی كوردستاندا پیاوەكان دوو هاوژینیان هەیە، هەرچەندە گومان دەكرێ ژمارەی پیاوە دووژنەكانی كوردستان لەوە زیاتر بێ، لەبەر ئەوەی پیاوە دەوڵەمەندەكان دەتوانن ماڵی جیا بۆ هاوژینی دووەم دروست بكەن. رێژەی فرەژنی لە گوندەكان لە چاو شارەكان بەرزترە (گوندەكان: 1.5٪ و لەبەرامبەردا شارەكان 0.7%)ە.

رێژەی فرەژنی لە ناو ئاوارەكان سێ‌ هێندەی رێژەی دووژنی هەرێمی كوردستانە (واتە 3.1٪ی پیاوان زیاتر لە یەك هاوژینیان هەیە كە لەناو یەك ماڵدا دەژین)، راپۆرتەكە هۆكاری ئەمە بۆ ئەوە دەگەڕێنێتەوە كە یاسای عێراق رێگە بە فرەژنی دەدات، لەكاتێكدا یاسای هەرێمی كوردستان لە ساڵی 2008ەوە فرەژنی قەدەغەكردووە، مەگەر لە دۆخی تایبەتدا و بە رەزامەندی هاوژینی یەكەم.

لە هەرێمی كوردستان تێكڕای تەمەنی هاوسەرگیریی ئافرەتان 20.7 ساڵ و هی پیاوان 24.5 ساڵە. تەمەنی هاوسەرگیری بۆ هەردوو جێندەرەكە لە گوندەكان كەمترە لە شارەكان. بەرزترین تێكڕای تەمەنی هاوسەرگیری لە پارێزگای سلێمانییە (پیاوان: 24.8 ساڵ و ئافرەتان 20.9 ساڵ). راپۆرتەكە ئەوەش دەخاتەڕوو كە تەمەنی هاوسەرگیری ئافرەتان لە چاو 30 ساڵی رابردوو گۆڕانی گەورەی بەسەردا هاتووە، لەكاتێكدا تەمەنی هاوسەرگیری پیاوان گۆڕانێكی ئەوتۆی بەخۆوە نەبینیوە.

منداڵبوون و مردن

منداڵبوون حاڵەتێكی باوی ئەو ئافرەتانەیە كە هاوسەرگیرییان كردووە، بە جۆرێك کە كەمتر لە 5٪ی ئافرەتە خێزاندارەكان منداڵیان نییە، بەڵام رێژەی منداڵبوون لە هەرێمی كوردستان دابەزیوە. تێكڕای ژمارەی منداڵبوون لە هەرێمی كوردستان 3 منداڵە بۆ هەر ئافرەتێك، لەكاتێكدا تێكڕای ژمارەی منداڵبوون لەسەر ئاستی هەموو عێراق 4.3 منداڵە (ژمارە جیهانییەكەی منداڵبوون 2.5 منداڵە). تێكڕای ژمارەی منداڵبوون لە هەرێمی كوردستان لە ساڵی 2011 نزیكەی 3.3 منداڵ بووە.
بەپێی رووپێوێكە، لەبەرامبەر هەر 1000 حاڵەتی لەدایكبوون 23 حاڵەتی مردنی منداڵ هەیە، لە ساڵی 2011 لەبەرامبەر هەمان ژمارەی لەدایكبووندا 28 حاڵەتی مردن هەبوون.

خاوەن پێداویستی تایبەت

راپۆرتەكە ئەوەش دەخاتەڕوو كە 3٪ی دانیشتووانی هەرێمی كوردستان (واتە 2.4٪ی ئافرەتان و 3.5٪ی پیاوان) خاوەنی پێداویستیی تایبەتن. پارێزگای سلێمانی زیاترین دانیشتووی خاوەن پێداویستیی تایبەتی لێیە و 3.4%ی دانیشتووانی پارێزگاكەن.

پەروەردە و خوێندەواری

45%ی دانیشتووانی تەمەن شەش ساڵ بۆ سەرەوەی هەرێمی كوردستان هیچ بڕوانامەیەكی قوتابخانەی سەرەتاییان نییە، بەڵام وەك لە رووپێوەكەدا هاتووە 79٪ی خەڵكی كوردستان توانای خوێندنەوە و 78٪یان توانای نووسینیان هەیە، بەوپێیەش رێژەی نەخوێندەواری لە هەرێمی كوردستان نزیكەی 21٪ە. 

رێژەی خوێندەواری لە دانیشتووانی تەمەنی 6 بۆ17 ساڵان لە هەموو گرووپە تەمەنییەكانی دیكە زیاترە و 90٪ ە، دانیشتووانی تەمەن 55 بۆ سەرەوەش كەمترین ژمارەی خوێندەواریان تێدایە 26٪ بۆ 45٪. رێژەی خوێندەواری بەپێی جێندەریش دەگۆڕێ. لەكاتێكدا 70٪ی ئافرەتانی تەمەن 6 ساڵ بۆ سەرەوە دەتوانن بخوێننەوە و بنووسن، ئەم رێژەیە بۆ پیاوانی سەر بە هەمان گروپی تەمەن 85٪ە. لەسەر ئاستی پارێزگاكانیش دهۆك زۆرترین ژمارەی نەخوێندەواری تێدایە.

رووپێوەكە ئاماژە بۆ ئەوەش دەكات كە 17٪ی دانیشتووانی 6 ساڵ بۆ سەرەوەی كوردستان، هیچكات بەشداریی وانەكانی قوتابخانەیان نەكردووە، 24٪ بۆ ئافرەتان و 10٪ بۆ پیاوان. 80٪ی كوڕ و كچانی تەمەن 15 بۆ 17 ساڵ سەردانی قوتابخانەكان دەكەن، 45٪ی كوڕان و كچانی 18 تاوەكو 24 ساڵیش هێشتا لە یەكێك لە دامەزراوە پەروەردەییەكان خەریكی خوێندنن. رێژەی هەرە زۆری ئەوانەی هیچكات بەشداریی قوتابخانەیان نەكردووە لەناو دانیشتووانی گروپە تەمەنییە زۆرەكان هەیە 71%.

هێزی كار

زیاتر لە 40٪ی دانیشتووانی تەمەن 15 بۆ 64ی هەرێمی كوردستان بەشێك لە هێزی كار پێكدەهێنن، بەڵام جیاوازیی گەورەی جێندەری لە هێزی كاردا بەدیدەكرێ. بەپێی راپۆرتەكە تەنیا 15٪ی ئەو ئافرەتانەی تەمەنیان گەیشتووەتە تەمەنی كار، لەناو هێزی كاری كوردستاندان. ئەم رێژەیە بۆ پیاوان 70٪ە. نزیكەی نیوەی هێزی كاری كوردستان لە كەرتی گشتیدان، 11٪ لە كەرتی تایبەتن، 35٪یان كاری ئازاد دەكەن، كە 17٪یان خاوەنی كاری خۆیانن، 18%یان بە هەقدەستی رۆژانە كاردەكەن.

هێزی كاری ئافرەتان لە كەرتی تایبەتی كوردستاندا پێگەیەكی لاوازیان هەیە، 75٪یان لە كەرتی گشتی كاردەكەن. بەڵام وەك لە ژمارەكانی رووپێوەكەدا دەردەكەوێ پیاوان هەلی كاری جۆراوجۆریان زیاترە. 44٪ هێزی كاری پیاوان لە كەرتی گشتی و 12٪ لە كەرتی تایبەتن (خاوەنكار:4٪ و دامەزراو: 8٪)، 21٪ی هێزی كاری پیاوان خاوەنی كاری خۆیانن و 21٪یش بە مووچە یان هەقدەستی رۆژانە كاردەكەن.

بەپێی راپۆرتەكە جێندەر و تەمەن دوو هۆكاری سەرەكیی كارنەكردنن. بۆنموونە 78 بۆ 93٪ ی ئافرەتانی تەمەن 25 بۆ 64 ساڵ خەریكی ماڵدارین. لەكاتێكدا بێكاریی رەگەزی نێرینە زیاتر لە تەمەنی خوار 25 ساڵدا، كە دەكرێ هێشتا خەریكی خوێندن بن، چڕبووەتەوە. هەرچەند 65٪ی گەنجە بێكارەكانی رەگەزی نێرینە (واتە لە تەمەنی 34 بۆ 35) هیوای دۆزینەوەی كاریان لەدەستداوە.

36٪ی خێزانەكانی هەرێمی كوردستان داهاتی مانگەیان لە 500 هەزار دینار كەمترە (ئەم گرووپە لە سلێمانی زیاترن: 40٪ی دانیشتووانی پارێزگاكەن)، 51٪ی خێزانەكانیش مانگانە نیوملیۆن بۆ ملیۆنێك دینار داهاتیانە (لە پارێزگای دهۆك زیاترین رێژەیان هەیە: 56٪)ە. 13٪ش لە مانگێكدا زیاتر لە 1 ملیۆن دیناریان دەستدەكەوێ (ئەم گروپە لە هەولێر زیاترن لە 16٪). راپۆرتەكە ئەوەش دەخاتەڕوو كە 70٪ی ئەو خێزانانەی كە یەك ئەندامیان لە كەرتی گشتیدا كار دەكات داهاتی مانگەیان لە یەك ملیۆن بۆ سەرەوەیە.

راپۆرتەكە ئاماژە بۆ ئەوەش دەكات كە دوو لەسەر سێی خێزانەكان لەسەر مووچەی كەرتی گشتین، كە 47٪یان فەرمانبەر و 18٪شیان خانەنشینن. نزیك 30٪ی خێزانەكان ئەندامیان هەیە كە لە كەرتی تایبەت كاردەكەن، كە 12٪یان فەرمانبەرن و 16٪یان خاوەن بزنسن. كشتوكاڵ سەرچاوەی داهاتی تەنیا 6٪ی خێزانەكانی كوردستانە، لەكاتێكدا 25٪ی دانیشتووان بە كاری رۆژانە دەژین (واتە هەقدەستی رۆژانە 21٪ لەبەرامبەر بازرگانی نافەرمی 3٪). 

خانووبەرە، نیشتەجێبوون و خزمەتگوزارییەكان

راپۆرتەكە ئاماژە بۆ ئەوە دەكات كە هەموو خێزانەكانی هەرێمی كوردستان خانووبەرەی گونجاو بۆ ژیانیان دەستکەوتووە، 75٪ی خێزانەكانیش خاوەنی ئەو خانووەن كە تێیدا نیشتەجێن. 80٪ی ئەو ئاوارانەی لە دەرەوەی كەمپەكان دەژین، لە خانووی كرێدان، 13٪یش خاوەنی موڵكەكەن و ئەوانی دیكەش لەو جۆرە شوێنانەن كە هیچ كرێیەكیان لێ وەرناگیرێ.

زیاتر لە 90٪ی خێزانەكانی هەرێمی كوردستان (واتە 95٪ی ناوچە شارییەكان و 70٪ی گوندەكان) لەسەر تۆڕی ئاوی گشتین، 5٪ی خێزانەكان پشت بە بیری ئاو دەبەستن، 3٪ بە تانكەر ئاویان بۆ دەچێ و 1٪یش سوود لە ئاوی كانیاو، رووبار، كاناڵ، دەریاچە یان گۆم وەردەگرن. سەبارەت بە كارەباش لە راپۆرتەكەدا هاتووە كە تێكڕای كارەبای دابینكراو بۆ هەر خێزانێكی كوردستان 17 كاتژمێره‌ لە رۆژێكدا. پارێزگای سلێمانی لەچاو دوو پارێزگاكەی دیكەی كوردستان زیاترین كاتژمێری كارەبای هەیە لە رۆژێكدا (18.5 كاتژمێر) و دهۆك كەمترین كاتژمێری بەردەكەوێ (15.9 كاتژمێر).

 

روداو