درێژترین شەوی توركیا , چیرۆكی كودەتاكەی 15 تەموز

شەوی ١٥ ی تەموزی ٢٠١٦، كاتژمێرەكان ١٠ پیشان دەدەن. چەند فڕۆكەیەكی جەنگی بەئاسمانی ئەنقەرەدا بەشێوەیەكی زۆر نزم دەسوڕینەوە. لە هەمان ئەو خولەكانەدا، چەند تانكێكی سوپای توركیا پردی بۆهازیچی كە هەردوو بەری ئەوروپا و ئاسیای ئیستانبوڵ بەیەكەوە گرێ دەدا، دادەخەن. ژمارەیەكی زۆر كەس لە تویتەر وێنە و هەواڵی بلاوبونەوەی تانكەكان لە ئیستانبوڵ و فرینی فڕۆكە جەنگییەكان لە ئەنقەرە بلاودەكەنەوە. سەرەتا كەس نازانێت چی دەگوزەرێت، هەندێك كەس پێیان وایە ئەمە بۆ رێگرتنە لە هەوڵێكی تیرۆریستی چونكە چەند رۆژێك لەوەوبەر تەقینەوەی گەورە لە فڕۆكەخانەی ئەتاتورك روویدا بوو.

بەڵام تەنها پاش چەند خولەكێك، بەشێكی زۆری دامودەزگا گرنگەكانی توركیا لە ئیستانبوڵ و ئەنقەرە بە سەرباز دەورەدەدرێن. پۆلیسی توركیا و سوپای توركیا بەرامبەر یەك دەوەستنەوە. لەو خولەكانەدا، هەلیكۆپتەرێك تەقە لە بینای سەرۆكایەتی ئەركانی سوپای توركیا و بینای دەزگای هەواڵگری توركیا ناسراو بە میت دەكات. لە تویتەر، خەڵك باس لەوە دەكەن كە لە چەند ناوچەیەكی ئیستانبوڵ بانگەواز كراوە و راگەیەنراوە كە كودەتای سەربازی ئەنجامدراوە و سوپا دەستی بەسەر دەسەڵاتدا گرتووە.

كاتژمێر ١٠ و نیو، دەنگۆی ئەوە بڵاودەبێتەوە كە تەقە لەناو بارەگای سەرۆكایەتی ئەركانی سوپای توركیادا كراوە.

١٠:٣٥ خولەك، سەربازەكانی سوپای توركیا بە تانكەوە بەرەو فڕۆكەخانەی ئەتاتورك دێن لە ئێستانبوڵ، بورجی چاودێری فڕۆكەكان ئەگرنە دەست. بەفەرمانی سەرەوەی خۆیان، تەواوی گەشتەكان بۆ ئیستانبوڵ رادەگرن و تەنها ریدەدەن ئەو گەشتانەی لە ئیستانبوڵەوە دەرۆن بەردەەوام بن. پاش كەمێك گەشتی هاتن و چوون رادەگرن.

١٠:٥٠ خولەك، خەڵكی توركیا لەرێگای فەیسبووك و تویتەرەوە هەواڵی دەنگی تەقینەوە و تەقە لە زۆربەی شارەكانی توركیا بلاودەكەنەوە.

١١:١٠ خولەك، سەرۆكوەزیرانی توركیا، بینالی یلدرم، لەریگای تویتەرەوە ڤیدیۆیەك بڵاودەكاتەوە و رایدەگەیەنیت كە ئەوەی روودەدات 'یاخیبونێكی سەربازی'یە و داوا لە خەڵكی توركیا دەكات برژێنە سەر جادەكان. سەرۆكوەزیرانی توركیا پەیوەندی تەلەفۆنی لەگەڵ كەمال كڵچدارئۆغڵو سەرۆكی پارتی گەلی كۆماری جەهەپە و دەوڵەت باخچەلی سەرۆكی پارتی نەتەوەپەرستی توركی مەهەپە دەكات و ئاگاداریان دەكاتەوە لە بارودۆخەكە. ئەوان پێی رادەگەیەنن كە بەبێ ئەملا و ئەولا پشتیوانی حكومەتن . لەو میانەدا، حیزبەكانی توركیا هەموویان بەرێگای جیاواز و بەیاننامە دژایەتی خۆیان بۆ هەر جۆرە كودەتایەكی سەربازی دەردەبرن.

١١:٢٥ خولەك، رێگری لە فەیسبووك و تویتەر دەكریت و بەهیچ شێوەیەك ناكرێتەوە، پاش كەمێك رێگرییەكە هەڵدەگیرێت.

١١:٤٥ خولەك،كودەتاچییەكان لەرێگای ئیمەیڵی سوپا توركیاوە نامەیەك بۆ تەواوی ئەو رۆژنامەنوسانە دەنیرن كە ناویان لای سوپا هەیە و پێیان دەڵێن "بەتەواوی دەسەڵاتمان كۆنترۆڵ كردووە."

١١:٥٠ خولەك: لە دەوروبەری بینای سەرەكی رادیۆ و تەلەفزیۆنی توركیا ناسراو بە تەرەتە كە كەناڵێكی حكومییە و لە ئەنقەرەیە دەنگی تەقینەوە دەبیسترێت. خەڵكانی دژ بە كودەتا بەرە بەرە دەرۆنە سەر شەقامەكان.
١٦ ی تەموزی ٢٠١٦

١٢:١٥ خولەكی بەیانی: كۆمەڵێك سەرباز بینای سەرەكی تەرەتە دەگرن و یەكێك لە بێژەرەكانی ناچار دەكەن بەیاننامە كودەتاكە بخوێنیتەوە. دوابەدوای بەیاننامەكە وەزیری بەرگری توركیا فیكری ئشك رایگەیاند كە "بەیاننامەكە ساختەیە و هی سوپای توركیا نیە."

١٢:٣٧ خولەكی بەیانی: ئەردۆگان لە میانەی پەخشی راستەوخۆی كەناڵی سی ئێن ئێندا لەرێگای ئەپلیكەیشنی فەیس تایم و لەرێی ئایفۆنی یەكێك لە هاوكارەكانیەوە قسە دەكات و دەڵێت ئەوەی دەگوزەرێت یاخی بونی گروپێكی دیاریكراوی ناو سوپایە و خەڵكیش دڵنیا دەكاتەوە كە كودەتاكە سەرناگریت ، داوا دەكات خەڵك برژێنە سەر جادەكان و دەڵێت منیش دێمە سەرجادە لەگەڵتان، لە وەڵامی بێژەرەكەدا كە دەڵێ ئایا بەرەو ئەنقەرە دەگەرێیتەوە، دەڵێ بەڵی بەرەو ئەنقەرە دەگەرێمەوە

١:٢١ خولەكی بەیانی: فڕۆكەكان بینای توركسات بۆردومان ئەكەن

١:٤٠ خولەك: لە مزگەوتەكانەوە دەنگی الله اكبر و سەڵات كردن بەرزدەبێتەوە، بانگەوازی چوونە دەرەوەی خەڵك دەكرێت بۆ سەر شەقامەكان بۆ روبەروبونەوەی كودەتاكە.

١:٤٠ خولەك: خەڵك دەیەوێت بەرەو پردی بۆهازیچی بڕوات، سەربازەكان تەقەیان لێدەكەن و تانكیش بەكاردەهێنن، چەند كەسێك دەكوژرێن و بریندار دەبن

٢:٢٥ خولەك، سەربازەكان لە مەیدانی تەقسیمی توركیا بڵاویان پێدەكرێت. بۆ بلاوپێكردنەوەی ژمارەی زۆری خۆپیشاندەران، تەقە بە ئاسماندا دەكەن

٢:٥٠ خولەك: ئێف شانزەكان بینای پەرلەمانی توركیا بۆردومان دەكەن. ئەندامانی پەرلەمانی لایەنە جیاوازەكان لەناو پەرلەماندان، بەشێكی زۆریان بەرەو شێڵتەرەكانی ناو پەرلەمان رادەكەن.

٣:٠٠ : ئەمریكا و ئەوروپا و ناتۆ داوای پابەندبون بە دامەزراوە دیموكراتییەكانی توركیاوە دەكەن

٣:٢٣ خولەك، سەربازەكانی سوپای توركیا بەرەو ئەو كەناڵانە دەرۆن كە بە دڵی ئەوان پەخش ناكەن. بینای سی ئێن ئێن تورك و رۆژنامەی حوریەت دەگرن.

٤:٠٧ خولەك: فڕۆكەی ئەردۆگان لە فرٶكەخانەی ئەتاتورك دەنیشێتەوە. ژمارەیەكی زۆر خەڵك لەوێ كۆبوونەتەوە ، لەگەڵ دابەزینیدا قسەیان بۆ دەكات و گروپی فەتحوڵا گولەن بە ئەنجامدانی هەوڵی كودەتاكە تۆمەتبار دەكات و بەڵێنێ تۆڵەسەندنەوە دەدات.

٤:٣٧ خولەك: ئەردۆگان قسە بۆ رۆژنامەنوسان دەكات، دوپاتی دەكاتەوە كە ئەوەی روویداوە یاخی بونی گروپێكی دیاریكراوە، دەڵێ پەیوەندی لەگەڵ سەرۆكی ئەركانی سوپا پچڕاوە.

٥:٠٢ خولەك: ئەردۆگان داوا دەكات خەڵك لەسەر جادە و شەقامەكان بمێنننەوە

٥:١٠ خولەك: هێزی پۆلیس رەوانەی ئەو شوێنانە دەكرێت كە سوپای لێیە

٦:٠٠ نزیكەی ١٦٠ كەس لە میانەی شەر و بۆردومانەكاندا كوژراون، چەند كەسێكی نزیكی ئەردۆگانی تیدایە

٦:٢٦ خولەك: دوكەڵ لە دەوروبەری كۆشكی سەرۆكایەتی كۆماری توركیا لە بێشتەپە بەرزدەبێتەوە، دەوترێت فرۆكەی جەنگی ناوچەكەی بۆردومانكردوە

٦:٤٢ خولەك: پۆلیس و سوپا لە پردی بۆهازیچی ئیستانبوڵ روبەروی یەك دەبنەوە، سەربازەكان تەسلیم دەبن، خەڵك پەلاماری سەربازەكان دەدەن

٧:٥٢ خولەك: ٣٤ پلەداری سوپای توركیا لە كارەكانیان دورخرانەوە ، ئێرهان بالتاجی ئۆغڵو كە فڕۆكەوانە بو بە یەكەم كەس كە دەستگیركرا

٧:٥٢ خولەك: تانكێك لە نزیك سەرۆكایەتی ئەركانی سوپای توركیا بۆ دورخستنەوەی ئۆتۆمبێلەكانی بەردەمی تۆپ دەتەقێنیت

٨:٠٤ خولەك؛ هێزی تایبەتی پۆلیسی توركیا قوتابخانەی سەربازی و بینای تەرەتە دەگرێتەوە 

٨:١٧ خولەك: هێزی تایبەتی پۆلیسی توركیا بینای سەرۆكایەتی جەندرمەی توركی دەگرێتەوە، ٢٠٠ سەربازی تورك دەستگیردەكرێن

٨:٥٥ خولەك: لە ئۆپەراسیۆنێكی تایبەتدا، سەرۆكی ئەركانی سوپای توركیا خولوسی ئاكار وفەخری كاسرگا، سكرتێری ئەردۆگان ئازاد كران

٩:٤٧ خولەك: وەزارەتی دادی توركیا رایگەیاند ١٥٦٣ پلەدار و سەربازی سوپای توركیا دەستبەسەركراون

١٠:٠٧ خولەك: بارەگای سەرۆكایەتی ئەركانی سوپای توركیا كۆنترۆڵ كرایەوە

١١:٠٠ : ئومێد دوندار، سەرۆكی ئەركانی سوپای توركیا بە وەكالەت بەناوی سوپای توركیاوە پابەندبوونی خۆیان بە دەستور وسەرۆككۆمار ئەردۆگان و پەرلەمانەوە رادەگەیەنیت.

١:١٥ خولەك: دەزگای هەواڵگری توركیا میت ئۆپەراسیۆنی تایبەت بۆ سەر چەند بنكەیەكی سەربازی ئەنجامدەدا كە كودەتاكەی لیوە بەرێوەبراوە.

١:٢١ خولەك: دەزگای میت رایدەگەیەنیت ، پێكدادانی گەورە راوەستاوە

١:٣٠ خولەك: ژمارەیەك لە كودەتاچییەكان بەرەو یۆنان هەڵدێن

لەوە بەدوا تا شەوی ١٦ ی تەموز زۆرینەی داواكاراوەكان و تۆمەتبارەكان یان تەسلیم دەبن یان دەگیرێن ، كودەتاكە شكستی پیدەهێنرێت

ئەمە تەنها كورتەی رووداوەكان بوو، بەڵام چەندین پرسیار دەربارەی چۆنیتی ئەنجامدانی كودەتاكە دەكرێت لێرەدا دوبارە بە پشت بەستن بە زانیاریەكانی حوریەت وەڵامیان دەدەمەوە .

بێگومان لە هەموو كودەتایەكدا، گرتتنی كەسی یەكەمی وڵات مەرجی یەكەمە، بۆچی ئەردۆگان نەگیرا؟
لە كاتی ئەنجامدانی كودەتاكەدا، ئەردۆگان لە پشوودا بوو لە هۆتێلی گراند یازجی كڵەپ توربان لە مارماریس كە كەناراوێكی گەشتوگوزاری بەناوبانگی توركیایە و لە پارێزگای موهڵایە كە ٥٢٠ كیلۆمەتر لە ئەنقەرەی پایتەختەوە دورە. لەگەڵ بڵاوبونەوەی هەواڵی كودەتاكەدا، لەسەر داوای ئەردۆگان، ژمارەیەك رۆژنامەنوس بانگهێشتی هۆتێلەكە دەكرێن و لەوێ ئەردۆگان لێدوانێكی كورتیان بۆ دەدا بە ئامادەبونی بەرات ئاڵبایراك كە زاوایەتی و وەزیری وزە و سامانی سروشتییە. بەڵام بەهۆی نەبونی پەخشی راستەوخۆی كەناڵەكانەوە ئەردۆگان دوای لێدوانەكە، لەرێگای فەیستایمەوە و لەرێگای كەناڵی سی ئێن ئێن توركەوە وتەیەك پێشكەش دەكا و خەڵك دڵنیادەكاتەوە كە ئەوەی رودەدا یاخی بونی كۆمەڵێكی بچوكە و هی سوپا نیە. ئەردۆگان بەنیازە بەرەو ئەنقەرە بەرێبكەوێت، بەڵام پێی دەڵێن كە هێزی كودەتاچییەكان لە ئەنقەرە گەورەیە. جەنەراڵ ئومێد دوندار سەرۆكی سوپای یەكی توركیا پەیوەندی بە ئەردۆگانەوە دەكات و داوای لێدەكات لەجێی ئەنقەرە برواتە ئیستانبوڵ و پێی دەڵێت كە ئەو لەژێر فەرمانی ئەردۆگاندایە و پەیوەندی بە كودەتاچییەكانەوە نیە ، بەڵینێشی دەداتێ كە لەكاتی هاتنی بۆ ئیستانبوڵ بیپارێزێت. بەڵام هەواڵی گرتنی فرۆكەخانەی ئەتاتورك لەلایەن كودەتاچییەكانەوە دوبارە ئەردۆگان توشی دودڵی دەكات. بەپێی ئەو زانیاریانەی پیی دەدرێت، تیمێكی تایبەتی بۆ كوشتنی ئەردۆگان بەرێوەن بۆ ئەو هۆتێلەی تێیدا بوە. هەروا دەبێ، پاش ١٥ خولەك لە دەرچوونی ئەردۆگان، سێ هەلیكۆپتەر و تیمێكی ٤٠ كەسی هەڵدەكوتنە سەر هۆتێلەكە بەڵام لە هۆتێلەكە تەنها پۆلیس و چەند پاسەوانێكی ئەردۆگانی لێ ماوە وئەوانیش تا بەرە بەیان شەڕ دەكەن، هەلیكپتەرەكان هۆتێلكە و دەروبەری بۆردومان دەكەن. ڤیدیۆی شەڕەكە لەرێگای كامێراكانی جاودێرییەوە گیراوە و لە ئینەرنێت بڵاوكراوەتەوە. ئەمە ڤیدیۆی كامێرەكانی چاودێرییە https://www.youtube.com/watch?v=7fCIWoXM_2g

ڤیدیۆیەكی دیكەی پەلاماردانی هۆتێلەكەی ئەردۆگان و شەروپێكدادان https://www.youtube.com/watch?v=udK-1FIFqN4

ڤیدیۆیەكی دیكەی شەرەكە http://www.hurriyet.com.tr/cumhurbaskaninin-oteline-baskind…

ئەردۆگان بریاری كۆتایی دەدا بەوەی بەرەو ئیستانبوڵ بروات، چونكە مانەوەی لە هەر جێگەیەكی تر مەترسیدارەترە. لەو نێوەنەدا، ئاژانسی رۆیتەرز لە زاری سەرچاوەیەكی باڵای ئەمریكیەوە كە ناوی نەبراوە دەڵێ ئەردۆگان بەرەو ئەڵمانیا رۆشتووە.. ئەدردۆگان بۆ دوو كاتژمیر بە ئاسمانەوە دەبێت. كێشەی پەیوەندی كردنی بۆ دروست دەبێت بەڵام دەتوانێت بە سەرۆكی هێزی پۆلیسی ئیستانبوڵ بگات و داوای لێدەكات لەرێگای پۆلیسەوە فرۆكەخانەی ئەتاتورك كۆنترٶلبكاتەوە. بورجەكان دەكەونەوە دەست پۆلیس بەڵام دو فرۆكەی جەنگی ئێف شانزە لەو نزیكانە دەبن. بەپێی ئەو تۆمارە دەنگییانەی دەست حوریەت كەوتوون، فرۆكەوانەكەی ئەردۆگان فرۆكەكەی ئەردۆگان وەك فرۆكەیەكی مەدەنی ئەخاتە روو و ئەو كۆدەیان پێدەدات كە پێشتر دەزگای فرۆكەوانی توركی پێیداون. فرۆكەوانەكە بەردەوام دواهەمین زانیاری دەربارەی فرۆكە جەنگییەكان لە بورجی چاودێرییەوە وەردەگرێت.لێرەوە دەتوانن گوێ لە تۆمارە دەنگییەكە بگرن كە بەشێ یەكەمی ئینگلیزییە و بەشی دووەم توركییە. https://www.youtube.com/watch?v=Pgr6SEryV1k 

بۆ زانینی درێژەی زیاتری ئەو چەند سەعاتەی ئەردۆگان بە ئاسمانەوە و چی رویداوە، بێگومان دەبێت جاوەروانی رۆژانی داهاتوو بین كە هەم خۆی و هەم سەرچاوەی دیكە زانیارییەكان دەخەنە روو.

بۆچی كودەتاكە سەری نەگرت؟
زۆر كەس دەلێن بۆچی كودەتاكە سەری نەگرت، وەك ئەوەی كودەتا تەنها ئەو كاتە راست بێ كە سەر بگرێ و ئەگەر سەرنگرێ سیناریۆ بێ . مێژووی دنیا پڕە لە كودەتای سەركەوتوو و سەرنەكەوتوو. بەشێكی كودەتاكانی ئەم ناوچە بە پشتیوانی خودی ئەمریكا بوە و هەندێكیان سەركەوتو بون و هەندێكیان نەبون. لە چەند كاتژمێری یەكەمی كودەتاكەدا، بە هۆی فرینی فرۆكە جەنگییەكان و بۆردومانی بیناكانی میت و پۆلیس و بلاوبونەوەی تانكەكان و دواجاریش خوێندنەوەی بەیاننامەی كودەتا لە تەلەفزیۆنەوە، هەموو لایەك قەناعەتی بەوە هێنا كە كودەتاكە ئەنجامداراوە و سەری گرتووە. تەنانەت وڵاتانی دەرەوەش بە حەزەرەوە باسی رووداوەكەیان دەكرد و تا نیوە شەوی ١٥ ی تەموز هیچ وڵاتێك ئیدانەی نەكرد. 

ئەوەی وایكرد كودەتاكە سەرنەگرێ بریتی بوون لە:
-هەرلە سەرەتاوە ،ئەوەی هەوڵی كودەتاكەی دەبرد بەرێوە سوپای توركیا نەبوو، چونكە نە سەرۆكی ئەركانی سوپای توركیا و نە هیچ یەك لە فەرماندەی هێزەكانی هەوایی و وشكایی و دەریایی و جەندرمە لەگەڵی نەبوو. بەڵام بەهۆی دەستبەسەركردنیانەوە لەلایەن هێزەكانی كودەتاوە گومان هەبوو لەوەی ئەوانن یان نا تا ئەو كاتەی كە بەیاننامەكە خوێندرایەوە و ناوی خولوسی ئاكار سەرۆكی ئەركانی سوپای توركیای ەلسەر نەبوو. لە هەموو ئەمانە خراپتر، دژایەتی ئاشكرای سەرۆكی سوپای یەكی توركیا بۆ كودەتاكە و دواتریش پەیوەندی تەلەفۆنی ژمارەیەك جەنەراڵی گەورەی سوپا بۆ تەلەفزیۆنەكان هێندەی تر باری كودەتاچییەكانی لاواز كرد. ئەو كاتەی كودەتاچییەكان ویستییان سەرۆكی سوپای یەكی توركیا بگرن، درەنگ بوو وە خەڵك بەتەواوی رژابویە سەر جادەكان و هێزی پۆلیسیش رەوانەی زۆربەی شوێنەكان كرابوو.

بەشێكی زۆری ئەو سەربازانەی نیردرابوون، ئاگاداری هەوڵی كودەتاكە نەبوون بەڵكو بە بیانوی دیكە نێردرابوون، هەر بۆیە كاتێ خەلك روبەرویان بوونەوە بەشێكی زۆریان لە پلەكانی خوارەوە بێ ئاگایی خۆیان دەردەبرێ وەك لە زۆر لە ڤیدیۆكاندا هەیە سەربازەكان ئەڵێن ئەمە مانۆری سەربازییە ئینقیلاب نییە و ئەو كاتەی تێدەگەن چییان كردوە خۆیان تەسلیم دەكەن. ئەم ڤیدیۆیە یەكێكە لەو نمونانە https://www.youtube.com/watch?v=Sjcfi7FiNj0

كودەتاكە سەرەتا لە گروپێكی بچوكەوە دەست پیدەكات و دواتر گەورە دەبیت بەڵام هێندە گەورە نابێ كە هەموو سوپا بێنە پاڵی. بۆ نمونە، لەناو هێزی دەریاییدا بەشێكی زۆری كەشتیە جەنگییەكان دژی كودەتاكە دەوەستنەوە و گوێ بەو فەرمانانە نادەن كە لە كودەتاچییەكانەوە بۆیان دەروات و داوا دەكەن كە فەرمانەكان لە زنجیرەی فەرمانی سەربازییەوە بروات. هەمان شت لە زۆربەی هێزەكانی دیكەشدا روودەدا.

هێزی هەوایی توركیاش وەك هێزەكانی دیكە دابەش بوبو، لەكاتێكدا كودەتاچییەكان تەنها دو بنكەی فرۆكەخانەی سەربازییان بەدەستەوەبوو، بنكەكانی دیكە یان بێ چالاكی بون یان لەگەڵ حكومەت بون. لەم نێوەندەدا، بەڵام بەهۆی بوونی شاییەكەوە كە تیایدا بەشێكی زۆری سەركردەكانی هێزی هەوایی توركیای تێدا بوو، ئیشێ كودەتاچییەكان ئاسانتر دەبێت. هێزیكیان دەدا بەسەر شاییەكەدا و ١١ جەنەراڵی هێزی هەوایی توركیا دەگرن. ئەوە كارەكانیان بۆ ئاسانتر دەكات. هەر بۆیە لە چەند كاتژمێری یەكەمدا تەنها فرۆكە و هەلیكۆپتەرەكانی كودەتاچییەكان بە ئاسمانەوە بون و تا بەرەبەیانی رۆژی دواتریش خەریكی بۆردومان بون. 

ئەوەی قەدەری هێزی هەوایی گۆری ئەوەیە كە دو جەنەراڵی پلە باڵای هێزی هەوایی توركیا زوتر لە شاییەكە دەرۆن و ئەوان لە گرتن رزگاریان دەبێت. یەكێكیان فەرماندەی فرۆكەخانەی سەربازی تانكەرە كە دواتر سەركۆوەزیرانی توركیا داوای لیدەكات فرۆكەی ئێف شانزەی لیوە بنیرێت. ئەو فرۆكانەی لە ئێسكی شەهرەوە دەفرن بەرەو ئیستانبوڵ و ئەنقەرە، پارسەنگی هێزی هەوایی بەلای حكومەتدا دەگێڕنەوە. بەفەرمانی سەرۆكوەزیرانیش، تەواوی ساحەی هەوایی توركیا كۆنترٶلدەكرێت.

میدیاكان رۆڵی یەكجار گەورەیان بینی و بەپێی نامە ونامەكاری نیوان كودەتاچییەكنیشدا دەردەكەویت كە ئەوان حیسابی جددیان بۆ ئەوە نەكردوە. شێوازی پەخشی سی ئێن ئێن تورك و فۆكس تی ڤی و ئێن تی ڤی و سایتەكانی ئینتەرنێت یەكلاكەرەوە بوو لەوەی كودەتاكە سەرنەگرێت هەر بۆیە لە درەنگانێكی شەودا بەشێكی ئەو شوێنانەی پەلاماردران دەزگاكانی میدیا بوو. بەشێك لەم میدیایانە دژ بە ئەردۆگان بون، بەڵام ئەو شەوە لەگەڵ دیموكراتیدا وەستانەوە.

حكومەتی توركیا زۆر ژیرانە بەردەوام ئامادە بوو، سەرۆكوەزیرانی توركیا بێ ئاشكراكردنی شوێنەكەی بەردەوام بو و لە بلاوكردنەوەی وتە و لێدوان و وەزیرەكان سات بە سات وتەیان پێشكەشدەكرد لە رێی تەلەفزیۆنەكانەوە تا ئەو وێنەیە بدەن بە خەڵك كە ئەوان هێشتا لە دەسەڵاتدان و كۆنترۆڵییان هەیە.

هێزی پۆلیس رۆڵی یەكلاكەرەوەی بینی لە روبەروبونەوەی سوپادا و لە هەر جێگەیەك سوپای لێ بوو، هێزی پۆلیسی بۆ نێردرا و ئامادەی روبەروبونەوە بون. پاش دەركردنی فەرمانی تەقەكردن بۆیان لەلایەن سەرۆكوەزیرانەوە، رووداوەكان بە ئاراستەیەكی دیكەدا رۆشتن و پۆلیس توانی لە زۆربەی جێگەكاندا سوپا بگرێت.

هەڵوێستی موعارەزەی توركیا یەكلاكەرەوە بوو، هێشتا دوو كاتژمیر بەسەر رووداوەكاندا تێ نەپەری بوو، تەواوی سەركردە سیاسیەكانی توركیا دژ بە كودەتاكە وەستانەوە و ئەوەش بەرەی لەژێر پێیان دەرهێنا بەجۆرێك جگە لە چەند جێگەیەكی زۆر كەم، هیچ شوێنێكی توركیا خەڵك پشتیوانی سوپای نەكرد و كەس لە لایەنگرانی لەسەر جادەكان نەبوون. 

لەگەڵ كاتژمێرەكانی كۆتایی شەودا شكستی ئینقیلابەكە بەجۆرێ لە جۆرەكان یەكلایی بووبویەوە، بەڵام هەموو بەشدارانی ئینقیلابەكە وەك یەك بریاریان نەدادا، هەر بۆیە لەكاتێكدا لە هەندێك جێگە تەسلیم دەبون، لە هەندێك جێگەی دیكە بۆردومان و شەر بەردەوام بوو. 

مزگەوتەكان رۆڵی گرنگیان هەبوو لە ئامادەكردن و كۆكردنەوەی خەڵك، جوڵاندنی هەستی دینی خەڵك بە قازانجی ئەردۆگان شكایەوە و ژمارەیەكی زۆر خەڵك نوێژی بەیانی ئەو رۆژەیان لەسەر جادەكان ئەنجامدا. مزگەوتەكان لە سەرتاسەری توركیادا بە الله اكبر و سەڵاكردن داوایان لە خەڵێ‌ك دەكرد بێنە دەرەوە بۆ سەر جادەكان. ئەم ڤیدیۆیە نمونەیەكیەتی https://www.youtube.com/watch?v=OpyK_Gf8GII

بەشێكی دیكەی ئەوانەی رۆڵی گرنگیان هەبوو لە یەكلایككردنەوەی بارودۆخەكە، دۆستە عادزەكانی ئەردۆگان بوون لە وێنە عەبدوڵا گوڵ و بوڵەند ئارنچ و ئەوانی دیكە كە لە ماوەی رابردوودا بەجۆرێ لە جۆرەكان لە ئەردۆگان عادز بوبون بەڵام لەگەڵ یەكەم ساتەكانی هەواڵەكەدا بەرێگەی جیاواز هاتنە سەر تی ڤی و سۆشیال میدیا و داوای بەرەنگاربوونەوەی كودەتاكەیان كرد.

بۆچی كودەتا كاتژمێر ١٠ ی شەو ئەكرێت؟
پرسیارێك كە زۆر دەكرێت ئەوەیە كودەتا بۆ لەكاتێكی قەرەباڵغی شەودا دەكرێت. ئەوەی زانراوە ئەوەیە كە دەزگای هەواڵگری توركیا میت جەند كاتژمێرێكی كەم بەر لە كودەتاكە زانیاری دەربارەی بوونی جموجوڵێكی نائاسایی لەناو سوپادا بەدەست گەشتووە. زانیارییەكان نیوەرۆی ١٥ ی تەموز بە میت دەگا، تا ئێوارە میت و سوپای توركیا رێكدەكەون لەسەر ئەوەی ئاسمانی توركیا بەروی هەموو فرۆكەیەكی سەربازیدا دابخەن ، بریار بووە كاتژمێر ١ ی شەو ی ١٦ ی تەموز كودەتاكە ئەنجامبدرێت بەڵام پێشخراوە چونكە ئەگەر تا ١ چاوەرێیان بكردایە پێش ئەنجامدانی كودەتاكە سوپا و میت و پۆلیس ئۆپەراسیۆنیان ئەنجام دەدا.

ئەوەی روویدا نە لەروی زانیارییەوە نە لەروی ئەو كەسانەو ەكە ئەنجامیاندا ، شتێكی شۆك و لەناكاو نەبوو بۆ ئەردۆگان چونكە بەشێك لەوانە بریار بووە لە مانگی ٨ ی ئەمساڵدا كە تیایدا كۆبوونەوەی ئەنجومەنی شورای سەربازی توركیا دەكرێت كە باڵاترین ئەنجومەنی سەربازی ولاتە لاببرێن. یەكێك لە لێكدانەوەكان بۆ ئەم هەوڵە كودەتاییە ئەوەیە كە ئەو كەسانەی زانیاویانە لە كۆبونەوەی ئەمساڵدا لادەبرێن

كودەتاچییەكان گروپێكی بچووك بوون
لەگەڵ دەركەوتنی لێكۆڵینەوە سەرەتاییەكان لەگەڵ كودەتاچییەكاندا،دەردەكەوێت ئەوانەی پلانەكەیان دارشتووە و جێبەجێیان كردوە گروپێكی بچووك بوون و بەشێكی زۆری ئەوانەی ئەو شەوە بەشدار بوون ئاگاداری بارودۆخەكە نەبوون. ئەو جەنەراڵەی بەرپرس بووە لە ناردنی هێزی تایبەتی بۆ سەر ئوتێلەكەی ئەردۆگان لە میانەی لێكۆڵینەوەكاندا رایگەیاندووە كە ئەو پێی وتراوە كە ئەو ئامانجەی لەو ئوتێلەدایە تیرۆریستێكی زۆر گەورەیە و هەر بۆیە دوای ئەوەی لەلایەن پاسەوانەكانی ئەردۆگان و پۆلیسەوە تەقە لە هەلیكۆپتەرەكەیان دەكرێ بەبێ ئەوەی بزانن كێی تیایە یان تیایدا نییە هۆتێلەكەیان بۆردومان كردووە. ئەگەر ئەو كەسەی بۆ رۆشتنی ئەردۆگان چووە ئاگادار نەبوبێ بابەتەكە چییە و ئامانجەكە كێیە، بێگومان بەشێكی زۆری ئەوانەی دیكەش كە فەرمانی گرتنی هەندێ ناوچەیان پێدراوە ئاگادار نەبون و تەنها فەرمانی سەربازییان جێبەجێ كردوە بەبێ بونی زانیاری دروست. ئەم فێڵەی كودەتاچییەكان ئەگەرچی سەرەتا سەری گرت، بەڵام لەگەڵ چەند سەعاتی یەكەمدا بەزەرەری خۆیان شكایەوە، چونكە هەموو ئەوانەی بۆیان روون دەبویەوە كە ئەوەی ئەوان دەیكەن مانۆری سەربازی نییە یان بەرگرتن نییە لە تەقینەوەی تیرۆریستی، خۆیان تەسلیم دەكرد و نەدەبوونە بەشێك لە كودەتاكە. هەر بۆیە دەكرێت بوترێت زۆرینەی زۆری ئەوانەی لە ئاستی پلە سەربازی ئاساییدان، بێ ئاگا بوون لە بابەتی كودەتا و لێدانیشییان لەلایەن خەڵكەو ەلە بەدبەختی خۆیان بوە ئەگەر نا ئەوان بەرپرسیار نەبوون لە هیچ.

رۆڵی خەڵك
ئەوەی میدیاكانی نێودەوڵەتی نادیدەی دەگرن ، رۆڵی خەڵك و جەماوەری توركیا بوو. لەگەڵ دەركەوتنی ڤیدیۆ و زانیاریەكاندا بەرە بەرە دەردكەوێت كە خەڵكی توركیا ئەو شەوە چ قارەمانێتییەكان نواندووە. لە هەندێك لە ڤیدیۆكاندا بە ئاشكرا خۆیان و جەستەیان دەخەنە بەر دەبابەكان ، وەك لەم ڤیدیۆیەدا دەردەكەوێت. http://www.hurriyet.com.tr/darbe-gecesi-uzerinden-2-tank-ge… لە هەندێكی تریاندا سەربازەكانی توركیا تەقەی راستەوخۆ لەكەسانی نزیك خۆیان دەكەن بەڵام خەڵكەكە وازناهێنن وەك لەم ڤیدیۆیەدا دیارە . لێرەدا پلەدارێكی سوپا لەبەرچاوی خەڵكدا تەقە لە هاوڵاتییەك دەكات http://www.hurriyet.com.tr/otobusten-inen-asker-vatandasi-v… تەقەكردنی سوپا لە خەڵك لە پردی بۆهازیچی http://www.hurriyet.com.tr/olay-gecesi-bogazici-koprusunde-… ، كامێرامانێكی كەناڵی سی ئێن ئێن تورك بەرگری دەكا و كامێراكەی تەسلیمی هێزەكانی كودەتا ناكا http://www.iha.com.tr/haber-cnn-turk-kameramani-darbeciler…/ خەڵك و پۆۆلیس پێكەوە كەناڵی سی ئێن ئێن تورك لە دەستی سەربازەكان دەرئەهێنن http://www.karar.com/…/cuntacilar-dogan-medyayi-basti-188423 خەڵك كەناڵی تەرەتەی گرتەوە. http://webtv.hurriyet.com.tr/…/korsan-darbe-bildirisini-oku… بە كورتی لە هەر جێگەیەك سەرباز هەبوو، ەخڵك بەبێ ترس روبەرویان بوویەوە. لە پاڵ رۆڵی میدیا و پۆلیسی توركیادا، بەبێ ئەم روبەروبونەوە جەماوەرییە كودەتاكەی توركیا بەرەو سەركەوتن دەرۆیشت لە باشترین حاڵەتدا شەڕێكی ناوخۆی لێ دەكەوتەوە. لەو رۆژەشەوە هەموو شەوێك لە بەشێكی زۆری مەیدانەكانی توركیادا خەڵكی بەناوی 'نۆبەتی دیموكراسی' كۆدەبنەوە و دەڵێن هێشتا هەرەشەكان ماون.

كودەتاكە كەی تەواو بوو؟
ئەگەرچی رۆژی ١٦ ی مانگ هەوڵی كودەتاكە بەجۆرێ لە جۆرەكان كۆتای پێهێنرا، بەڵام دیار بوو بەرپرسانی توركیا زانیاریان لەبەردەستدا بوو كە هێشتا ئەگەری هێرشی زیاتر هەیە. مەترسییەكەش لەوەوە بوو كە هێشتا چەند رۆكەیەكی جەنگی دیار نەبوون و ئەگەری روودانی بۆردومان هەبوو. هەر بۆیە بۆ ١٧ ی مانگ سوپای توركیا بە ناچاری یەكێك لە بنكە سەربازییە ئاسمانییەكانی خۆی بۆردومان كرد كە گومانی ئەوە هەبوو لەوێوە فرۆكەكان هەڵفڕن.

قەندیل و ئەنقەرە 
بەپێی ئەو زانیاریانەی ئاشكرا كراون، ٨ فرۆكەی جەنگی لە فرۆكەخانەی سەربازی دیاربەكر ئامەدەوە بەرەو ئەنقەرە هەڵفریون و ئەوان بوون كە شوێنە جیاوازەكانی ئەنقەرەیان بۆردوامان كردووە. ئەمانە هەر ئەو فرۆكانەن كە ئەو كاتەی سوپای توركیا قەندیل بۆردومان دەكا لە دیاربەكرەوە هەڵدەفرن.

فرۆكە روسییە و كودەتاكە
ئەو دوو فرۆكەوانەی كە بەشدار بوون لە خستنە خوارەوەی فرۆكە روسیەكە لە ئاسمانی توركیادا هەردووكیان بەشداری هەوڵی كودەتاكە بوون و دەستگیركراون.

یاخی بوون لە هەموو شوێنێك
لەگەڵ ئاشكرابوونی ئیعتیرافی كودەتاچییەكاندا دەردەكەوێت كە یاخی بووەكان لە هەموو جێگەیەك خەڵكیان بووە و لەگەڵ بریاری ئەنجامدانی كودەتاكەدا هەر یەكە و لای خۆیەوە كاری كردووە. هەندێك لەوانە بەرپرس بوون و فەرمانیان بە خوارەوەی خۆیان كردوە بەشدار بن، هەندێكیان لە پلەی خوارەوە بوون و هەرەشەیان لە فەرماندەكانیان كردووە. بەشێكی زۆری ئەو جەنەراڵانەی ئامادەی بەشداری كودەتاكە نەبوون لەلایەن خەڵكی خوارتر لە خۆیانەوە دەستگیركران. لە هەندێك بنكەی سەربازیدا روبەروبوونەوەی سەربازی روویداوە. لە هەندێكیاندا ئەو كەسەی فەرمانی پێكراوە تەقە لە خەڵك بكا تەقەی لە بەرپرسەكەی خۆی كردووە. بە كورتی ئاژاوە و هەرایەكی گەورە لەناو سوپادا هەبووە و كەس بە كەس بووە.

رەگی ملی ئەردۆگان 
نزیكترین كەسەكانی ئەردۆگان بەشدار بوون لە هەوڵی كودەتاكەدا. لە هەموویان سەرنجراكێشتر پرۆتۆكۆل یان یاوەری سەربازی ئەردۆگان و یاوەری ئاسمانی ئەردۆگانە كە هەردوكیان گیراون. یاوەری ئەردۆگان عەلی یازجی و سەرۆكی دەستەی پاسەوانەكانی سەرۆكایەتی كۆماری توركیا موحسین كوتسی كە نزیكترین دوو سەربازن لە ئەردۆگان هەردوكیان دەستگیركراون. بەپێی هەواڵێكی حوریەت، یاوەرەكەی ئەردۆگان لەو كاتژمیرانەدا كە ئەردۆگان بە ئاسمانەوە بووە داوای ئیحداسیاتی فرۆكەكەی ئەردۆگانی كردووە و ئەو داوایە بۆتە هۆی گومانی تیمی پاراستنی ئەردۆگان و یەكێك بوو لەو كەسانەی كە لگەڵ شكستی كودەتاكەدا دەستگیركرا. یاوەری ئاسمانی ئەردۆگانیش بە ناسنامەی ساختەوە لە هۆتێلێكی ئەنتالیا دەستگیركرا.

تەقە لە خەلك
تەقەكردنی سەربازەكان لە خەڵك تەنها كارێكی سەرپێی نەبووە بەڵكو بەپێ ئەو بەڵگانەی دەست كەوتوون، فەرماندارانی سەرەوە بە ئاشكرا فەرمان دەدەن كە چی پیویست بێت بۆ بلاوەپێكردنی خەڵك بكرێت. هەر بۆیە دیمەنی شێلانی خەڵك و تەقە كردن لێیان بوویە سەرەكیترین دیمەنی ئەو شەوە. هەر ئەمەشە كە تەفسیری رقی قوڵی خەڵك لە سەربازەكان و سزادانایان دەكاتەوە دوای دەستگیركردنیان.هەروەك لە چەندین دیمەندا فرۆكەكان بە ئاشكرا خەڵكی مەدەنی بە ئامانج دەگرن.

ئیعتیرافی كودەتاچییەكان
لە رۆژی كۆتاییپێهێنانی كودەتاكەوە تا ئیستا رێ و شوێنێ وەرگرتنی ئیفادەی دەستبەسەرەكان بەردەوامە. زۆرینەیان بێ ئاگایی خۆیان دەردەبرن و تاوانەكە دەخەنە سەرەوەی خۆیان.بەشێك لە جەنەراڵە گەورەكان دانیان بە بەشدارییان لە كودەتاكەدا ناوە و دەڵێن فەرمانەكانیان لە سەرۆكایەتی ئەركانەوە بۆ هاتووە و پێیان گوتراوە كە بارێكی نائاسایی لە وڵاتدا هەیە و سوپا دەیەوێت بارودۆخەكە كۆنترٶل بكات. هەندێكیان بوونی پەیوەندییان بە گروپی فەتحوڵا گوڵەوەنەوە رەد كرۆتەوە و هەندێكی تریشییان بوونی پەیوەندییان پشت راست كرۆتەوە. ئاكن ئۆزتورك كە بە پلاندانەری كودەتاكە دادەنرێ رایگەیاندووە كە ئەو بەرپرسیار نییە لە كودەتاكە و كە ئەو بۆ دامركاندنەوەی كودەتاكە بەشدار بووە و گوتوشیەتی گروپی فەتحوڵا گوڵەن ناتوانن كارێكی گەورەی لەو شێوە ئەنجامبدەن، هەروەك گوتویەتی كە دەكرێت دەستێكی بیانی لەپشت بیت.

رۆڵی فەتحوڵا گوڵەن و گروپەكەی
ئەگەرچی لە ساتی یەكەمی كودەتاكەوە فەتحوڵا گولەن ، زانای ئایینی توركی كە ئێستا لە ویلایەتی پێنسیلڤانیایە وەك رابەر كودەتاكە خرایە روو، بەڵام تا ئێستا بەڵگەیەك لەو بارەیەوە نەخراوەتە روو. ئێستا زووە بۆ ئەوەی بوترێت ئەو كەسانەی بەشدار بوون لە كەسانی شوێنكەوتووی ئەو بوون یان،چونكە زانیارییەكان لەسەر شوێنكەوتووانی گولەن لەناو سوپادا زۆر كەمن. ئەوەی زانراوە بوونی ژمارەیەكی پشتیوانی گولەنە لەناو پۆلیس و دادگاكاندا بەڵام بوونی ئەوان لەناو سوپادا كەمترین قسەی لێكراوە و كەمترین زانیاریشی لەسەرە. هەر بۆیە تا ئیفادەی دەستگیركراوەكان و ئیعتیرافی كەسەكان نەبینریت و بەڵگەكان تەماشا نەكرێت، زەحمەتە بوترێت ئایا پشتیوانانی گولەن بەشدار بوون لە كودەتاكەدا یان نا. بەشێك لەو سەربازانەی لە ئیزمیر گیراون گوتوویانە كە مامۆستایەكی سەرەتایی فەرمانی ئەم كارەی پێداون بەو مانایەی جوڵانەوكە هەمووی سەربازی نەبووە بەڵام تا ئێستا ئیفادەی زۆرینەی بەشدارانی كودەتاكە نەبینراوە. فەتحوڵا گولەن زۆر بە خێرایی دژایەتی خۆی بۆ كودەاتاكە راگەیاند و لە لیدوانێكیشدا بۆ راگەیاندنەكان وتوویەتی ئەو بەشێك نییە لەو هەوڵانە. ئێستا تووركیا بە رەسمی داوای كردووە گولەن بۆ ماوەی ٦٠ رۆژ دەستگیربكرێت و پاشان تەسلیمی توركیا بكرێتەوە. ئەمریكاش داوای بەڵگە دەكات بۆ ئەو مەبەستە. بۆ هەموو ئەمانە ئەبێ چاوەروانی رۆژانی داهاتوو بكەین و لە ئێستاوە بریاردان پەلەكردن دەبێت.