(هەڵگەڕانەوه) ‌یان (گەڕاندنەوە) 2

 

فاكتەرەكانی دیاردەی ( هەڵگەڕانەوە )‌ :

بە بۆچوونی ئێمە كۆمەڵێك فاكتەرو هۆكارگەلێك لە پشت ئەم دیاردەوەن، لە گرنگترین ئەو فاكتەرانە‌:

فاكتەری یەكەم: فەشەلی رەوتی سیاسی ئیسلامی ( لە روی ئەخلاقی و پەروەردەییەوە نا ) و موراوەحەی ئەحزابی ئیسلامی لە پرۆژەی سیاسیان . ئەو فەشەلەش ئیفرازاتی كۆمەڵێك هۆكارەكە لە گرنگترینیان : پەرتەوازەیی و ململانێ و نەخوێندنەوەی ئەوی ترە . خودای موتەعالیش هەر زوو لە پەیامە بێ پەڵەو دوور لە هەڵەكەی مەترسیەكانی ئەم دەردە كوشندەی بۆ روون كردووینەتەوەو فەرموویەتی : (وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَتَذْهَبَ رِيحُكُمْ ) الانفال/ 46 . 


فاكتەری دووەم: تێكشكان و ئینهزامیەت و سەرسامبوون بە رۆژئاواو داواكردن تا ئیسلام بە هەمان فلتەری مەسیحی دا ببرێت و... جیاوازی نەكردن لە نێوان ( نوێگەری ) و ( پەرەسەندن ) و ( عەقڵگەرایی ) و ( هەوەسگەرایی ) . هەروەها كاریگەربوون بە رێبازی مۆدێرنەو كاركردن بۆ گونجاندنی ئیسلام لە گەڵ ئەم رێبازەدا ، بێ رەچاوكردنی هەلومەرجە خودی بابەتیەكان .


فاكتەری سێیەم: ( دەقییبوون – النصیە- ) وە زیادەرۆیی لە بانگەشەی پابەندبوون بە قورئان و سوننەت و لەولاشەوە پەكخستنی عەقڵ و بە كەمزانینی رۆلی عەقڵ،‌لای رەوتێكی ئیسلامی دیاریكراو . ئاخر ناكرێت بەرزكردنەوەی دروشمی ( قورئان سووننەت ) بكرێتە پاساو بۆ پەراوێزخستنی رۆڵی عەقڵ و فیكرو تێڕامان و، سوودمەندبوون لە ئەزموونی خەڵكانی دەوروبەر ( هێندەی شەرع رێی پێدەدات ) .


لە راستیدا بۆچوونێكی هەڵەیەو پێچەوانەی رۆحی ئیسلامە گەر پێمان وابێت هەرچی لە قورئان و سوننەتدا هاتووە بەسمانەو ئیدی رێمان پێنادرێت لە ئەزمونی گەلانی تر سوودمەند بین ! . لەمبارەیەوە پێغەمبەری ئیسلام ( درودی خوای لەسەر) دەفەرموێت : :  (لَقَدْ هَمَمْتُ أَنْ أَنْهَى عَنِ الْغِيلَةِ، حَتَّى ذَكَرْتُ أَنَّ الرُّومَ وَفَارِسَ يَصْنَعُونَ ذَلِكَ، فَلَا يَضُرُّ أَوْلَادَهُمْ ) .  ( موسلیم و ئەحمەدو تیرمزی و ئەبوداود ئەم فەرموودەیەیان گێڕاوەتەوە ) .

واتە : ( خەریك بوو ، یان بە بیرمدا هات رێگری بكەم لەپیاوان كە نزیكی خێزانە شیردەرەكانیان بكەونەوە –واتە هەوڵدان بۆ رێگری لە سكپڕبوون ( حمل) بكەم لەو ئافرەتانەی شیردەرن - بەڵام بینیم ئافرەتانی رۆم و فارس شیردەریشن و سكپڕیش دەبن و ئەم كارەشیان زیان بە مناڵاەكانیان ناگەیەنێت ) . ئەبینین ئەزموونێكی درووستی گەلانێكی ناموسڵمان وایكرد لە پێغەمبەری ئیسلام ( درودی خوای لەسەر) كە لە بۆچوونێكی خۆی پاشگەز ببێتەوە.

فاكتەری چوارەم : ( دەستە شاراوەكان ) بەڵی دەستە شاراوەكان كە لەم مەیدانەدا رۆلی خۆیان دەبینن و موسڵمانان بە یەكترەوە سەرقاڵ دەكەن و ، لەولاشەوە كاری خۆیان دەكەن . ئەمەیە جەوهەری مەسەلەكە ... نەیارانی ئیسلام دڵنیان و دەیانەوێت و كاری جددی دەكەن تا موسڵمانان لە دەرەوەی مێژوودا بن . هەر ئەم گروپ و تاقم و فیكرە لادەرانە ئەمڕۆ بوونەتە‌ هەڵگری پەیامی رۆژهەڵاتناسان . ئەو رۆژهەڵاتناسانەی كە لە یەكێك لە پلانەكانیاندا سەبارەت بە جەنگی ئەوان و جەنگی ئیسلام، دەڵێن : ( اذا أرهبك سلاح عدوك فأفسد فكره ينتحر به !!!) .

ئەوەی جێ ی مشت و مڕه لە كاتی قسەكردن دەربارەی ئەم هەڵگەڕانەوەیە‌ زیاتر دوو خاڵه :

خاڵی یەكەم: رەتكردنەوەی سووننەتە ( یان هەندێك لە سوننەت) بە بیانوی ئەوەی لە گەڵ قورئاندا ناگوونجێت و پێچەوانەی دەقی قورئانی پیرۆزە . هەروەها هێرشی نادروست وناڕەوا بۆ پیاوانی خیر القرون لە ئەصحاب و تابعین ...

خاڵی دوەم: رەتكردنەوەی سووننەتە ( یان هەندێك لە سوننەت) بە بیانوی ئەوەی لە گەڵ عەقڵ و زانست ناگونجێت و مەحاڵە پێغەمبەری خودا درودی خوای لە سەر شتی وایفەرموو بێت .

سەبارەت بە خاڵی یەكەم : رەتكردنەوەی سووننەت ( یان هەندێك لە سوننەت) بە بیانوی ئەوەی لە گەڵ قورئاندا ناگونجێت و پێچەوانەی دەقی قورئانی پیرۆزە .با بچینە خزمەت قورئانی پیرۆزو دەست لە سەر ئەژنۆ دا بنیشین و چاوێك بگێڕین بە ئایەتە پڕ ماناو واتاكانی.. وە سەدان ئایەت ببینین كە بە پێوەری ( عەقڵە نەخۆشەكان ) لە گەڵ سەدان ئایەتی تر پێچەوانەیەو ناسازێت و ناگونجێت . لێرەدا چەند نموونەیەك دەخەمە روو :

1. خوای گەورە لە سورەتی (البقرة) دا لە سەر زمانی ئیبراهیم سەلامی خوای لە سەر بێت دەفەرموێ : وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِ الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ....  دەی ئەمە ئەگەر بە زاهیر سەیری بكەین وا دەردەكەوێت كە ئیبراهیم سەلامی خوای لە سەر بێت گومانی لە دەسەڵاتی خوا هەبووە، وەگەرنا چۆن ئەو پرسیارە لە خوای گەورە دەكات !!! بەڵام ئەصلی مەسەلكە وانیە .

2. خوای گەورە لە سورەتی (ئالوعمران) دا دەفەرموێ: هُنَالِكَ دَعَا زَكَرِيَّا رَبَّهُ قَالَ رَبِّ هَبْ لِي مِنْ لَدُنْكَ ذُرِّيَّةً طَيِّبَةً .... ئەم ئایەتە دەردی دەخات كە زەكریا كەمترین گومانی لە قودرەت و دەسەڵاتی خوای گەورە نیە تا مناڵێكی پێ ببەخشێت . .... بەڵام ئایەتی دواتر ( وا دەردەكەوێت بە پێوەری عەقڵە نەخۆشەكان) كە پێچەوانەی ئایەتی پیشووەو زەكریا گومانی لە گەورەیی و دوسەڵاتی بێ سنووری خودا هەیە ، وەك دەفەرموێ: ( قَالَ رَبِّ أَنَّى يَكُونُ لِي غُلَامٌ وَقَدْ بَلَغَنِيَ الْكِبَرُ وَامْرَأَتِي عَاقِرٌ)  . 

3. لە سورەتی (بەقەرە) خوای گەورە دەفەرموێت : ڵا إِكْرَاهَ فِی الدِّینِ ... كە ئەم ئایەت زۆر جار عەقڵگەراكان ئەیكەنە بەڵگە لە سەر ئەوەی ( مورتەد ناكوژرێت ) و ئازادەو ئاساییە موسڵمان ئایینی خۆی بگۆڕێت ... ئەم ئایەتە پیرۆزە پێمان دەفەرموێ: لە ئاییندا زۆرداری نییەو هیچ كەس لە سە رموسڵمانبوون یان نەبون زۆری لێناكرێت ... كەچی لە سوورەتی ( التوبە ) پێچەوانەی ئەم ئایەتە دەبینیین وەك خوای گەورە دەفەرموێت : قَاتِلُوا الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَا بِالْيَوْمِ الْآخِرِ وَلَا يُحَرِّمُونَ مَا حَرَّمَ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَلَا يَدِينُونَ دِينَ الْحَقِّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَهُمْ صَاغِرُونَ

وە چەندین ئایەتی تر كە خوای گەورە داوا دەكات كافران لە هەر كوێ بوون بیانكوژن و دەستیان لێ مەپارێزن . وەك دەفەرموێت : وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُمْ وَلَا تَتَّخِذُوا مِنْهُمْ وَلِيًّا وَلَا نَصِيرًا.. وه‌ ده‌فه‌رموێت: وَقَاتِلُوا الْمُشْرِكِينَ كَافَّةً كَمَا يُقَاتِلُونَكُمْ كَافَّةً...وه‌ ده‌فه‌رموێت: يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِينَ يَلُونَكُمْ مِنَ الْكُفَّارِ وَلْيَجِدُوا فِيكُمْ غِلْظَةً.


4. لە سورەتی ( الانعام ) ئەفەرموێ: (وَلَقَدْ ذَرَأْنَا لِجَهَنَّمَ كَثِيرًا مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا أُولَئِكَ كَالْأَنْعَامِ بَلْ هُمْ أَضَلُّ أُولَئِكَ هُمُ الْغَافِلُونَ)  ئەمە بە رواڵەت لە گەڵ مافی مرۆڤدا ناگونجێت ... كەچی لە سورەتی ( الاسرا‌ء) ئەفەرموێ: (وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلًا ) . 


5. لە سورەتی ( مریم):سەبارەت بە دۆزەخ ئەفەرموێ : : ( وَإِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وَارِدُهَا كَانَ عَلَى رَبِّكَ حَتْمًا مَقْضِيًّا ) كەچی لە سورەتی ( الانبیا‌ء) ئەفەرموێ: (إِنَّ الَّذِينَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنَى أُولَئِكَ عَنْهَا مُبْعَدُونَ لَا يَسْمَعُونَ حَسِيسَهَا وَهُمْ فِي مَا اشْتَهَتْ أَنْفُسُهُمْ خَالِدُونَ) .

6. لە سورەتی ( الحجر) ئەفەرموێ: ( وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ مِنْ صَلْصَالٍ مِنْ حَمَإٍ مَسْنُونٍ)  كەچی لە سوورەتی ( الصافات ) ئەفەرموێ:(إِنَّا خَلَقْنَاهُمْ مِنْ طِينٍ لَازِبٍ) . 
 
7. لە سورەتی ( الحج ) ئەفەرموی: وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلَا نَبِيٍّ إِلَّا إِذَا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطَانُ فِي أُمْنِيَّتِهِ ....   بێ گومان پێغەمبەرانی خوای گەورە سەلامی خوایان لە سەر بێت دوورترین كەسن لە فێڵ و پلانەكانی شەیتان ...بەڵام دواتر دەفەرموێ: (إِنَّهُ لَيْسَ لَهُ سُلْطَانٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا وَعَلَى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ إِنَّمَا سُلْطَانُهُ عَلَى الَّذِينَ يَتَوَلَّوْنَهُ وَالَّذِينَ هُمْ بِهِ مُشْرِكُونَ) 


8. لە سورەتی ( الانفال) دەفەرموێت: (يَا أَيُّهَا النَّبِيُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى الْقِتَالِ إِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ يَغْلِبُوا أَلْفًا مِنَ الَّذِينَ كَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لَا يَفْقَهُونَ)  راستەوخۆ و یەكسەر دوای ئەم ئایەتە پیرۆزە دەفەرموێت: (الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ وَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ أَلْفٌ يَغْلِبُوا أَلْفَيْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ )  دەی ئایا مەعقولەو دروستە بوترێ خوا پیشتر وایزانیوە موسڵمانان لە توانایاندا هەیە یەك بە دە بەرامبەر كافران شەڕ بكەن‌ بۆیە فەرمویەتی : ان يَكُنْ مِنْكُمْ عِشْرُونَ صَابِرُونَ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ.... بەڵام دواتر نەیزانیوە وە بۆی دەركەوتووە كە موسڵمانان ئەو توانایان نیە بۆیە فەرموویەتی: ‌: الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْكُمْ وَعَلِمَ أَنَّ فِيكُمْ ضَعْفًا فَإِنْ يَكُنْ مِنْكُمْ مِائَةٌ صَابِرَةٌ يَغْلِبُوا مِائَتَيْنِ.. بێ گومان نەخێر و هەزار نەخێر ...


ئەمانەو سەدان ئایەتی پیرۆزی تر ،كه ‌ناچارین و زانایان و پسپۆڕانی بواری تەفسیر ناچاربوون( تاویل) ی ئەم ئایەتانە بكەن و بە بنەماو قواعیدی ( جمع) و( در‌و تعارچ) هیچ گومانێكیان نەهیشتووەتەوە ... لە راستیدا ‌ ئێمەی ئیماندار لە سەدا سەد دڵنیاین و ئەدنا گومانمان لە پەیامەكەمان نیەو ، ئەوە عەقڵە نەخۆشەكانن پییان وایە قورئانەكەی ئێمە لە گەڵ سەردەمی زانست و تەكنۆلۆژیا ناگونجێت و نەسازی لە نێوان ئایەتەكانیدا هەیە .... هەر ئەم ( پەتا ) یەشە ( دزە) ی كردووە بۆ هەندێ عەقڵ و پێیان وایە سوونەت لە هەندێ دەقیدا پیچەوانەی دەقەكانی قورئانە ... ئیتر بێ ئەوەی ئەم برادەرانە كەمترین ئاگاریان لە زانستەكانی قورئان ( اسباب نزول) و زانستەكانی فەرموودەو ( اسباب ورود) هەبێت و. كەمترین شارەزاییان لە رێگاكانی رەواندنەوەی نەسازی نێوان قورئان و فەرموودەو ، فەرموودەو فەرموودە هەبێت . وە كەمترین ئاگاداریان لە هەوڵەكانی پیشین هەبوو بێت سەبارەت بەم بابەتە، وەهاتوون پشت بە نوسەرانێك دەبەستن كە یان كۆنە چەپ و مەسیحین یان لە ژێر كاریگەری عەقڵگەرایی ئەوروپی بۆچوونەكانیان ئەخەنە روو .. یان كەسانێكن بۆچوون و خوێندنەوەی زۆر تایبەت و شازیان بۆ سوونەت هەیە ..


كەواتە لە كاتێكدا بۆ رەواندنەوەی ( نەسازی) و( تعارچ ) لە نێوان ئایەتە پیرۆزەكانی قورئاندا پەنا بۆ (تەئویل) و (تەفسیر ) و ( پاساوهێنانەوە ) لە سەر بنەمایەكی زانستی نەك هەوەسبازی دەبەین ، پێویستە وەك موسڵمانێك و كەسانێكی ئەكادیمی هەمان ریباز وەربگرین لە كاتی بەراوردكاری نێوان ئایەتەكانی قورئان و ئەو فەرموودە صەحیحانەی كە بە رواڵەت لە گەل قورئاندا ناگونجێن . چونكە بێجگە لەم رێگایە رێگای تر نیە جگە لە تەشهیر بە رسول الله وە دژایەتی سوننەتە صەحیحەكان .