ڕاگەیاندنی دەوڵەتێكی كوردی شكست خواردوو، باشوری سودان بە نمونە

بە درێژایی مێژووی خەباتی نەتەوەیی گەلی كورد پرسی بوون بە دەوڵەت و مافی چارەی خۆنوسین، سەرەكی ترین بانگەشەی ئەو گروپ و تاقمانە بوون كە لەم پێناوەدا كاریان كردووە و زۆر جاریش وەك كاڵایەك مامەڵە بەم بابەتەوە كراوە، كە لە بنەڕەتدا خەون و ئاواتی هەر تاكێكی گەلی كوردبووە لە هەر چوار پارچەكەی كوردستاندا.
كردن بە كاڵا و موزایەدە كردن بە خەونێكی هەزاران ساڵە و پرسێكی نیشتیمانی، وای لە تاكی كورد كردووە وردە وردە لەو خولیاو ئاواتەی پاشگەز بێتەوە، بە ئەزموون خەریكە دەگاتە ئەو ڕاستیەی پێش لە دایك بوونی دەوڵەتێكی كوردی، بڕیاری شكست بەسەریدا دەسەپێت ،چونكە هێز گەلێك بانگەشە بۆ جێبەجێكردنی ئەم خەونە دەكەن،بەرژەوەندی ماددی و حیزبی لەسەروو، بوون بە دەوڵەت دەبینن ، بە كردەوە لە باشور و ڕۆژئاوای كوردستان دەبینرێت كە ئەم هێز گەلەی ئێستا توانای جێبەجێكردنی ئەو بەڵێنانەیان نیە كە دەیان ساڵە هاوڵاتیانیان پێ گۆش كردووە ، ڕۆژهەڵاتی كوردستانیش ، ناكۆكی حیزبەكانی حاڵی زۆر باشتر نیە .
مەبەستمە بەراوردكاریەكی گەورە بكەم لە سەر شكستی نوێترین دەوڵەت لە نەتەوە یەكگرتووەكاندا كە دەوڵەتی باشوری سودانە و جگە لە جیاوازی ڕەنگی پێستمان، پڕاو پڕ لەیەك دەچین و خەڵكەكەی هەردولامان گیرمان خواردووە بە دەست بەرپرس و داهاتی نەوت و گەندەڵیەوە ، جا ئەوان ئێستا بوون بە دەوڵەت، بە بڕوای من لێكچونێكی تەواومان هەیە، لە ناكۆكی سیاسی و بنەمای ئابوری و هاوكێشەی نێودەوڵەتیدا، لە نێوان و چۆنیەتی ڕاگەیاندنی دەوڵەتەكەیان و ئەو شكستانەی ئێستا دوای دەوڵەت بوون توشیان هاتووە.
بەراوردكاریەكی خێرا:
دوای دەیان ساڵ لە خەباتی چەكداری دژی دەوڵەتی سودان و قوربانیدان لە پێناو خەونی سەربەخۆبوونیاندا، دواجار بە پشتیوانی ڕاستەوخۆی ئەمریكا و یەكێتی ئەوروپا ، عومەر حەسن بەشیری سەرۆكی سودان ناچار كرا بە ڕازی بوون لەسەر سازكردنی ڕاپرسی لەسەر پرسی سەربەخۆیی باشوری سودان و لە ڕاپرسیەكدا بەسەرپەرشتی نەتەوە یەكگرتووەكان باشوریەكان بە ڕیژەی دەنگی 98% پشتیوانیان بۆ سەربەخۆیی ڕاگەیاند و ساڵی 2011 بە فەرمی باشوری سودان بووە ئەندامی ڕێكخراوی نەتەوەیەكگرتووەكان.
هاوشێوەی هەرێمی كوردستان بوونی سامانی سروشتی لە وڵاتەدا زۆرو زەبەندە و داهاتی نەوت نزیكەی لە 95% ئابوریەكەی پێك دەهێنێت و كۆمپانیا ئەمریكیەكان زۆرترین وەبەرهێنانیان لە كێڵكە نەوتیەكاندا كردووە و بە پێی ئاماری نەتەوە یەكگرتووەكان زیاتر لە نیوەی هاوڵاتیان لە خوار هێلی هەژاری توندەوەن.
بوون بە دەوڵەت مەینەتی خەڵكی باشوری كەم نەكردەوە بەڵكو لەو ساتەوە ئیتر مافیاكانی گەندەڵی و بەرپرسەكان باشتر كەوتنە خۆ دەوڵەمەند كردن بەجۆرێك لە نوێترین ڕاپۆرتی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكا، كە خۆی كاراكتەری سەرەكی پشت بوون بە دەوڵەتیانەوە بووە، بە شكست خواردوو گەندەڵ تۆمتباریان دەكات و بەتەواوی لە ڕووی سیاسیەوە پشتی تێكردوون و ڕاپۆرتەكە پێی وایە ناكۆكیە سیاسیەكانی نێوان ئەو دوو لایەنە بەهۆی كێبرَكێ كردنە لەسەر دەستگرتن بەسەر سەرچاوەكانی نەوت، ئێستا دەوڵەتی باشوری سودان بە دووەم شكست خواردوو ترین دەوڵەت دادەنرێت لە جیهاندابە پێی ڕیزبەندی ساڵی 2016 بۆ ( وڵاتە فشەڵەكان).
لەگەڵ بوونیان بە دەوڵەت ناكۆكیەكان لە نێوان سەلڤاكێری سەرۆك و ریاك ماشاری جێگری ڕۆژ لە دوای ڕۆژ ڕووی لە هەڵكشان كرد، ناكۆكیەكانیان لەسەر دابەشكردنی داهاتی نەوت گەشتە ترۆپك و بەهۆی ئەوەی هەردوولا خاوەنی میلشیای چەكدار بوون ، دوای تەنها دوو ساڵ لە ڕاگەیاندنی دەوڵەت، شەڕی ناوخۆی باشوری سودان بووە سەردێڕی هەواڵەكان و سێ ساڵە وڵاتی توشی داڕمان كردووە.
ئێستا بەهۆی ئەو جەنگە ناوخۆییەی نێوان لایەنە بەشەڕ هاتووەكان لانی كەم دوو ملیۆن و نیو هاوڵاتی ئاوارەبوون و هەندێك لە ئامارەكان باس لە كوژانی 50 هەزار كەس دەكەن لە ناكۆكیە ناوخۆییەكاندا.
هەزار جار دووربێت لە هەرێمی كوردستان.... بەڵام لێكچوونێكی تەواومان هەیە لەگەڵ ئەواندا، ئێستا ئێمە نەك دوو لایەن ناكۆك بە ڵكو پێنج لایەنی ناكۆكمان هەیە و نەك دوو هێزی میلشیا بە ڵكو دەیان هێزی میلشیامان هەیە و پێش ئەوانیش ئەزموونی شەڕی ناوخۆمان تاقیكردووەتەوە، ئەمەش بۆ ڕۆژئاوای كوردستان هەمان شت كە هێشتا نەبوون بەهیچ چ ناكۆكیەكی گەورە لە نێوان لایەنە سیاسیەكانیاندایە.
ئێمەش وەك ئەوان نەوت بووەتە مەینەتی و نەگبەتی بۆمان و بە دانپێدانانی خۆیان گەندەڵی و ناشەفایەكی زۆر لە پرسی ئیدارە و داهاتی نەوتیشدا هەیە.
لەگەڵ ئەوەی بە پێی دەستوری ساڵی 2011 مافی ئازادی ڕۆژنامەگەری هەیە، بەڵام لە باشوری سودان ڕۆژنامەنوسان ڕوبەڕوی زۆرترین لێپێچنەوە دەبن و لە ماوەی چەند ساڵی ڕابردوودا دەیان ڕۆژنامەنوس دەستگیركراون.
بۆیە بەم حاڵەوە هەنگاون نان بۆ بوون بە دەوڵەت ، هیچ لە چارەنوسی هاوڵاتیانی ئەم هەرێمە ناگۆرێت بەڵكو چارەسەر گۆڕینی بیركردنەوەی ئەو هێز گەلەیە تا ئەوكاتەی بەرژەوندی باڵای نەتەوەیی و نیشتیمانی و هاوڵاتی لەسەرو بەرژەوەندی خۆیانەوە دەبینن.