مرن و ڕەخنەیەكا عەقلێ‌ مۆدرن (دیتنەكا فەلسەفی)

ئەو ڕاستیا هەتا نها شیایی خوە بسەلمینت بێ‌ هیچ بەربەستەك و ئالۆزیەك هەر ژ ڕۆژا خودێ‌ جیهان و گەردوون ئافراندی و بۆنەوەر درستكرین مرن ژی كرییە پشكەك ژ ژیانا وان، هەر ژ سەردەمێن كەڤنار هەیا نها بزاڤ هاتینە كرن بۆ قورتالبوون ژ مرنێ‌، لێ‌ ئەڤ پێنگاڤە بێ‌ بەرهەم بوویە و نەشیایە هیچ دەستكەڤتەكێ‌ دڤی ئالیدا بدەستڤە بینیت، دناڤ دیرۆكێدا گەلەك كەسێن بدویڤ نەمریێدا گەریاین، لێ‌ دویڤگەریانا وان بێ‌ بنەما بوویە، مینا وێ‌ ئەفسانەیا (گلگامێش) و كارێكتەرێ‌ وێ‌ (ئەنكیدو) بدویڤ نەمریێدا گەریایی و ئەڤ گەریانە هەتا نها بەردەوامە، گەلەك كەسان پشتی گەریانا بەردەوام دەست بەرداری كرییە، مەسەلا وان كەسێن لڤێ‌ جیهانا دەمی لدویڤ نەمریێ‌ دگەرن ئەم دشێن بنیاسین ب كەسێن (خوەبەرزەكەر)، چونكی گەریانا لدویڤ ڤی بابەتی ژ بەرزەكرنەكا كەسی پێڤەتر نینە و چ بدەست كەسی ناكەڤیت، مرن ڕاستیەكە زانینا وێ‌ و تێرۆتەسەلیا وێ‌ بتنێ‌ لدەڤ خودێ‌ یە. 

دپێناسەیا قورئانێدا بۆ مرنێ‌ هاتییە كو (مرن) هێلەك و ئەمرەكێ‌ وجودییە و نەكو عەدەمی، ڕێكەكە مرۆڤ ژ شانۆگەریەكێ‌ بەرەڤ شانۆگەریەكا حەقیقی تر دهێتە ڤەگوهاستن، كا چەوا ژیان چێكریەكا خودێ‌ یە وەسان مرن ژی هەمان چێكرییە ( الژی خلق الموت والحیاە ).
ژیان ئەڤا ئەم دناڤدا دژین ئەگەر دڕوویێ‌ خوەدا گوزارشت و دەربرین بیت ژ چالاكیێن ڕۆژانە و خارن و ڤەخارن و دابینكرنا پێدڤیێن ڕۆژانە و گەریان و گوهورین، لێ‌ دجەوهەرێ‌ خوەدا ژیان گوزارشتكرنە ژ (قودرەت، مەعریفەت)ێ‌، ئەڤ ژیانا ئەم دناڤ خوەدا هەلگرتین وەكۆ هنەك بوونەوەرێن ب گیان بتنێ‌ هنەك ژ پێدڤیان بدەست مە ئێخستنە، ئێدی مرن جیهانەكا دیە و گەلەك ژوێ‌ جیهانێ‌ هێشتا لپێش چاڤێن مە بەرزەیە، دهەر ژیانەكێدا زیندەور باردكەن، ئانكۆ دناڤ هەر ژیانەكێدا ڕاستیەكا تمام حاشا هەلنەگرا هەی، ئەوژی (مرن)ە، ددەرئەنجامدا پشتی هەر مرنەكێ‌ ژیانەكا ئەبەدی و بێ‌ دوماهی هەیە، مرن ڤەگوهاستنا مرۆڤیە ژ ئاستەكێ‌ بۆ ئاستەكێ‌ بلندتر، گوتنەكە فەیلەسۆفێ‌ مەزنێ‌ گریكێ‌ (سۆكرات)ی هەیە ل بارا مرنێ‌ ددە خوەیاكرن( ژیان ئامادەكارییە بۆ مرنێ‌).
جیهانا مرنێ‌ ئەڤا تژی ڕامانێن ڤەشارتی و ڕۆژەك دێ‌ هێت ئەم هەمی دێ‌ بنە مێهڤانێن وێ‌ و دێ‌ خوە دگیانێ‌ مە وەركەت و لوی دەمی هیچ پێش و پاشكەفتنەكا خوە نابت، بتنێ‌ ئەو دەمێ‌ دەستنیشانكریێ‌ ئەجەلا مرۆڤیە كو خودێ‌ ب مەزنیا خوە دەینادی، گەلەك جاران دسەردەمێ‌ كەڤن و نویدا ڕەخنە ئاراستەیی مرنێ‌ كرییە، ڤیایە ئەڤ ڕاستیا حاشا هەلنەگر لپێش چاڤێ‌ خەلكی ڤەشێرن و بێ‌ دەنگ بكەن، لێ‌ ئەو نوزانن ئەڤ كریارا وان چ جاران سەر ناگریت ( ڕەنگە تا ڕادەیەكێ‌ جهێ‌ خوە لهندەك دەڤەران گرتبیت) ڕەخنەیێن بەردەوام لمرنێ‌ و نیاسینا مرنێ‌ ب عەقلێ‌ نوی تێرا هندێ‌ ناكەت مە بگەهینیتە ڕاستیا حەقیقی و تێرا دەروونێ‌ مە بكەت، چونكی خودێ‌ هند زانین برزقێ‌ مە نەكرییە مە چ ئالۆزی لڤێ‌ بارێ‌ نەبن، كەسێن خوە ب مۆدرن نیشان ددەن و ڕێزێ‌ ل عەقلی دگرن، گەلەك جاران ئەو بخوە دگەل عەقلێ‌ خووەدا دكەڤنە دئالۆزیاندا، بۆ میناك (نێهلستی) دوێ‌ باوەرێدانە مرن ( هێلەكا عەدەمی و فەناچوونە ) ئانكۆ مرن ژ چوونەیێ‌ هاتییە و دێ‌ جارەكا دی چوونەبین ڤە، چ حسێبەك بدویڤ مەرا نینە، هەركەس دناڤ جیهانێدا دكتاتۆرترین كەس بیت و دیسان ئاشتیترین كەس بیت، هەر دەما ئەو كەسە مر ئێدی چ حسێبەك بۆ نینە!! ئەڤ كەسێن بناڤێ‌ عەقلی دئاخڤن دڤێ‌ خالێدا ئەو بخوە لگەل بۆ چوونا خوە ناگونجن، هەڤدژی دكەڤیتە دناڤ نەرینێن واندا.
نێهلیستیان ئەڤا كو ژ زاراڤا لاتینی (Nihilism) هاتییە ب واتایا نەبوون یان پیچگەرایێ‌ دهێت، ئەڤ زاراڤە دئالیێ‌ سیاسی و فەلسەفی و ئەدەبیدا دەركەفتییە، ئەڤ زاراڤە ژ دەرئەنجامێ‌ بێ‌ ئومێدی و بێ‌ هیڤی بوونێ‌ هاتییە و جورە شك و گومانەك لئالیێ‌ مرۆڤی درستكرییە ل هەمبەر جیهان و مرنێ‌، پەیدابوونا ڤێ‌ ڕێبازێ‌ ژی دسەردەمەكێدا باش گەشەكرییە دەما دناڤ ڤێ‌ جیهانێدا هەمی ڕەوشت و بها و توشی شكەستنێ‌ بووین و ئەو هیڤی و ئارمانجێن خەلكی هەبوون هەمی دسەردەمێ‌ نیهلیستیێ‌ دا توشی ژناڤچوونێ‌ بوون، پەیدابوونا ڤێ‌ ڕێبازێ‌ ژی دسەدێ‌ نوزدێدا ژ هزر و بیرێن كۆمەكا مەزنا زانایان بوویە، ژوانژی (فیۆرباخ 1804- 1872) دیسان دارۆین (1809- 1882) و شۆپنهاوەر (1788-1860 ) و فریدریك نیتشە (1844- 1900) و سپنسەر (1820- 1903)، ددیتنا ڤان كەساندا مرۆڤ دڤێت بتنێ‌ باوەری ب تشتێ‌ ماتریالی (ماددی) هەبیت و نابت مرۆڤی باوەری ب تشتێ‌ غەیبی و ئایینی و میتافیزیكێ‌ هەبیت، لدویڤ دیتنا نیتشەیی كو ئێك ژ ڕابەرێن ڤێ‌ هزرێیە دبێژت : (خودا دڤێ‌ جیهانێدا مرییە).
عەقلگەرا گەلەك جاران دڤێن مرنێ‌ ب شك و گومان بێخن لبەر ڕوویێ‌ خەلكێ‌، ئەوان دڤێت خوە دگەل ڤێ‌ چەندێ‌ ب شك بێخن، لی چئەو بخوە هەڤدژن دگەل خوەدا، ئەڤان كەسان دڤێت ب ڕەنگەكێ‌ وەسان مرن دژێر كۆنترۆلا واندابیت كا چەوا گەلەك ژ بەشێن مەزن ژ ژیانێ‌ كرینە دبن چارچووڤێ‌ خوەڤە و ژیان كرییە تەپكەك ددەستێ‌ خوەدا، ئەوان دڤێت دەستهەلاتا مرنێ‌ ژ دەستێ‌ خودێ‌ بیننە دەر و بێخنە دبن چارچووڤێ‌ دەستهەلاتا خوەڤە، بەلێ‌ دڕاستیا خوەدا ئەڤە كارەكێ‌ تمام ئەحمەقانەیە (گەمژەیە) و ژكارەكێ‌ نەفامیێ‌ پێڤەتر چ دی نینە!! چونكی كا چەوا مرن ژیان ددەستێ‌ خودێدایە ، وەسان مرنژی ددەستێ‌ خودێدایە.
عەقلگەرایان ڕاستە پێشكەفتنا دئالیێ‌ زانستیدا كری، ئەڤە ئێك ژ باشیێن ڤی ئالییە ناهێتە حاشاكرن، لی َدگەل هندێدا ئەڤ زانستە یێ‌ خالییە ژ جیهانا دەروونی، قەیرانەك لڤێرە سەرهلددەت دناڤ ئەڤێ‌ جیهانێدا پرۆفیسۆر (سەید حوسین نەسر) بناڤ دكەت ب (قەیرانا دەروونی)، د ڕاستیا خوە یا نوكەدا ژیان بوویە جەستە و دویر ژ دەروونی، ئەو جیهانا د سۆفیگەریێدا گرنگیەكا مەزن ژلایێ‌ (جەلالودینی ڕۆمی، حافزێ‌ شێرازی، جزیری، مەحوی ... هتد) پێ‌ هاتییە دان، دئەڤرۆیا مەدا حەتا ڕادەیەكێ‌ مەزن ئەم ژێ‌ خرش و خالی بووینە، ئێدی مە دڤی ئالیدا ڕێیا خوە وەنداكرییە، زانستێ‌ عەقلگەرایان شیا جیهانەكا پێشكەفتی ژ چەك و تەقەمەنیان و زانستێ‌ چێكرنا چەكێ‌ ناڤۆكی بەرهەم بینت، لێ‌ ئەڤ زانستە یێ‌ ڤالا(خالی)بوو ژ جیهانا دەروونی، لەورا ئەڤ چەكە بۆ ژناڤبرن و قركرنا مرۆڤان هاتییە دانان.
جیاوازیا سەردەمێن كەڤن و مۆدرن د ڕاستی گەهشتنا مرنێ‌ دا پێش چاڤ دبیت، دسەردەمێن كەڤندا سەرەدەریەكا مەزن دگەل گورستان و مرنێ‌ دهاتە كرن، ب گوتنەكە دن مرۆڤ دگەل گورستانان دژیان، زیندەوەر تێكەلی نەزیندیان دبین، هەر وەكۆ بێژی مرۆڤ مری هەڤژیانن دگەل مرۆڤێن زیندی و بارێ‌ ژیانێ‌ هەلگرتنا وی خەما هەردوو ئالیایە، دەما كەسەك دمر هەر ل نێزیك دناڤ گورستاناندا ڤەدشارت، ئەوان كەسێن ئەو لسەر ملێ‌ خوەژی دبر بۆ گورستانێ‌ ئاگەهداریێن كویر بەرامبەر ڤێ‌ حەقیقەتا قودسی هەبوو كۆ ئەوژی دڤێت بمرن و ڕۆژەكێ‌ ڤەگەرن دەڤ خودێ‌، لێ‌ جیاوازیا وێ‌ دگەل جیهانا مۆدرن ئەڤە ددنیایا مۆدرندا گورستان ل دەرڤەیی چارچووڤێ‌ ژیانێ‌ دانە، بەردەوام ژ مرۆڤێن زیندی دویر و دویر دكەڤن، كەسێن عەقلگەر دڤێن حەقیقەتا مرنێ‌ ژ بیرا خوە و خەلكێ‌ ببەن، حەتا وی ڕادەی دەما كەسەك دمریت ژی مرۆڤێن لدەورووبەر نكارن بەرێخوەدانێ‌ لوی كەسی ژی بكەن و خوە ژێ‌ دوور دكەن، ئەڤ چەندە وێ‌ یەكێ‌ نیشانی مە ددەت كو جیهانا مۆدرن ژیان یا خەساندی، دژیانا سەردەمدا دبێژت: (كەسەك مر، بلا بمریت) دڤێت بەردەوامی ب ژیانێ‌ بهێتە دان، ژیان بەردەوامە، گورستان یا دویرە و ئەڤ روویێ‌ گورستانێ‌ یا تژی بێ‌ دەنگی و ترسناكی یە، جیهانەكا تژی تۆرەییە، تو دێ‌ چەوا لژێر وێ‌ ئاخێ‌ نڤی و خەونێن وێرانكەر و كارەساتان بینی، ئەڤ چەندە و ترسان ژ مرنێ‌ هەمی ژ ئەگەرا نەئامادەیی (غیاب)ا تەوحیدێ‌ (ئێكانەی)یێ‌ یە دناڤ دنیایا مۆدرندا، تەوحید وەكۆ باوەرەكا موقەدەس ددەروونەكێ‌ نەئامادەدایە، لەورا جیهان بێ‌ هەبوونا تەوحیدێ‌ یا خرش و خالییە.
دناڤ جیهانا مۆدرندا مرۆڤ گەلەك ژ مرۆڤاتیا خوە ژ دەست ددەت و لگەلەك ئالیان خوە بەرزە دكەت، زانستێ‌ مۆدرن ڕێكا ژیانێ‌ لبەر خوە ئالۆزكرییە، بزاڤكرییە هێزێ‌ ژ دەستێ‌ خودێ‌ بینتە دەر و بكەتە ددەستێ‌ مرۆڤیدا ئەڤێن حەتا نوكە نەشیایی زانیاریان بدرستی لسەر مرنێ‌ پەیداكەت، ئانكۆ ئەو زانیاریێن مرۆڤی هەین گەلەك كێمترین ژ وان زانیاریێن هێشتا مە نەهەین، ئێك ژ ڕەهەندێن زانستێ‌ مۆدرن بریتیە ژ بەرهەم ئینانا فۆرمەكێ‌ ژ هێز و جەبەرووتێ‌، هێزەكا وەسان دەستهەلاتێ‌ بكەتە ددەستێ‌ كاپیتالیزم (سەرمایەداری)ا جیهانیدا و پاشی ڕهێن خوە بهێز بكەت دناڤ ئاخا ژیانێدا، بهێزتر ژ جاران مرۆڤ و سرۆشتی كۆنترۆل بكەت.
مرن ددیتنا ئیسلامیدا حەقیقەتەكا ڕەهایە و ب چاڤەكێ‌ موقەدەس لێ‌ دئێتە نێرین، ڕوویدانەكا خوداییە، مرۆڤی ژ ئاستەكێ‌ بۆ ئاستەكێ‌ بلندتر دبەت، ئەڤ جیهانبینیا نوكە دناڤ مەسیحیەت و یەهودیەتێدا هاتییە نەفیكرن، بەلێ‌ دئیسلام و ئاینێ‌ شینتۆ و بودیەتێدا هێشتا ب چاڤەكێ‌ برێزڤە مامەلە دگەلدا دهێتە كرن.
ژ دەرئەنجاما ڤێ‌ دیتنا سەری دێ‌ دچەند خالەكاندا ڕاستیا مرنێ‌ و عەقلگەریێ‌ باشتر دەینە دیاركرن:
1- مرن و ژیان دوو چێكەرێن خودێنە.
2- مرن دجیهانا سونەتی (ئایینی) دا مامەلەیەكا موقەدەس لگەل هاتییەكرن، بەلێ‌ دجیهانا مۆدرندا ب ڕەنگێ‌ موقەدەس نینە.
3- د جیهانا سونەتیدا مرن و ژیان تەمامكەرێن ڕامانا هەڤدوونە، ژبەر سەدەما ڤێ‌ چەندێ‌ ژی گورستان دناڤ مالاندابوون و ژ هەڤ دوورنەبوون.
4- دجیهانا سونەتیدا مرن ب چاڤەكێ‌ موقەدەس دهێتە دیتن، چونكی ئەڤ مرنە ڕاستیەكا خوداییە، بەلێ‌ دجیهانا عەقلگەرایدا مرن هاتن و چوونەكا بێ‌ حسێبە!
5- ئەڤ پێكگوهورینا دژیانا سونەتیدا روویدایی بەرەڤ ژیانا مۆدرنبوونێ‌ پەیدابووی هیچ نینە بتنێ‌ ڕێ‌ بەرزەكرنەكە لبەر خوە و خەلكێ‌ ژی.
6- دژیانا تاكێ‌ مۆدرندا بەردەوام بزاڤ دهێتە كرن مرن بهێتە بچوویكرن و كار بۆ دوورخستنا مرنێ‌ و ڕامانێن وێ‌ دهێتەكرن.
7- مرن دژیانا مۆدرندا یا جڤاكیدا هاتییە ژێ‌ برن و بێ‌ ڕاما نكرن.
8- مرۆڤێ‌ مۆدرن هاتییە ئالۆدە (مدمن)كرن ب ژیانێ‌، ژیان بۆ وی بوویە هەمی تشت و مرن بوویە هیچ نە.
تێبینی: بۆ ڤی بابەتی مفا ژ ڤان ژێدەران هاتیە وەرگرتن:
1- موقەدەس و دونیای مۆدێرن، د. كاوە ئەحمەد و هیمداد شاهین، چاپا ئێكێ‌، بێ‌ چاپخانە، هەولێر، 2015.
2- ڕێبازە ئەدەبیەكان، د. هیمدادی حوسێن.