توركیا نزیك بە سەدەیەكە بەدوای وەها دەرفەتێكدا دەگەڕێت

بونی هێزەكانی لە قوڵایی خاكی عێراق و لەوناوچانەی كە كوردستانین و لە دەرەوەی سنوری حكومەتی هەریم كوردستان (باشیك) و بەشداری توركیا لە ئۆپەراسیۆنی كۆنترۆڵكردنەوەی موصل، بەشیكە لە گفتوگۆی گەرمی دبلۆماسی و پەیوەندیەكانی عێراق توركیا و تەنانەت عیراق-ئەمریكا-توركیا بە هەرێمی كوردستانیشەوە. لە سەرئاستی گشتیش، رایگشتی و شەقام و میدیا كانی ناوخۆ و دەرەوەی عراق و توركیای بەخۆوە سەرقاڵ كردوە.

پاریزگای موصل و خودی شاری موصل بەوگرنگیە تایبەتەی لە عراقدا كە هەیەتی و لە ڕوی دانیشتوان و دیمۆگرافیاوە دوەم گەورەترین شاری عراقیە و یەكەم گەورەترین پاریزگای سوننە نشینە (لەگەڵ بونی كەمایەتیە جیاوازەكانی ئەتنی و مەزهەبی) و لەڕوی سەرچاوەی سروشتیەوە چەندین كیڵگە و بیری نەوتی تیدایە، هەروەها موصل ناوچەیەكی بەپیتی كشتوكاڵییە و خاوەنی دەشتیكی بەپیتە و سەرچاوەی ئاویی پێویستیش بۆ ئاودێری (دیجلە) بونی هەیە، كەواتە بەهۆی بونی كەمایەتی جیاواز و بونی سەرچاوەی وزەیی (ئەمەسەرەڕای كێشە مەزهەبیەكانی عراق و گرنگی موصل لە ڕاگرتنی باڵانسدا) موصل ناوچەیەكی ستراتیژی گرنگە لە عراق و ناوچەكەدا. هەركاتێكیش سەرزەمین و ناوچەیەك شوێنیكی ستراتیژی هەبێت هیچ كات ناتوانێت لە گۆڕانكاریەكان و دەستتێوەردانەكان بەدوربێت، بۆیە تەنانەت دەبێتە بەشێك لە ستراتیژی سەربازی چ ناوچەیی یان نێودەوڵەتی(1).
لێرەدا بۆئەوەی بەدوای هۆكارەكانی دەستتێوەردان و رۆڵبینینی توركیا لە ئۆپەراسیۆنی كۆنترۆڵكردنەوەی موصل و موصلی دوای داعش بگەڕێین چەندخاڵێك دەخەینە ڕوو:-
1) توركیایی نوێ نزیك بە سەدەیەكە بەدوای هەلێكدا دەگەڕێت تا بیرۆكەی توركیایی بونی (عوسمانی بونی) موصل زیندو بكاتەوە. لە ڕاستیدا توركیا لە سیاسەتی نەتەوەیی خۆیدا هێشتاش ویلایەتی موصل (بە هەریمی كوردستانیشەوە) بەبەشێك لە سەرزەمینی خۆی لە قەڵەم دەدات و چەندین جار و لەچەندین بۆنەی جیاوازدا ئاماژەی بەوە كردوە. تەنانەت بڕیاری كۆمەڵەی گەلان لە ساڵی 1925 بۆ دابڕینی موصل لە توركیا و لكاندنی بە عێراقەوە بە ستەمێك بەرامبەر بە خۆی دەزانێت(2)، تەنانەت پێش جەنگی ئەمریكاو هاوپەیمانان بەرامبەر بە عێراق و ڕوخاندنی ڕژێمەكەی صدام حسین، صباح الدین شكماك ئۆغڵۆی وەزیری دەرەوەی ئەوكاتی توركیا ویلایەتی موصلی عوسمانی بە ئەمانەتیك ناوبرد كە توركیا دەتوانێت لە چوارچێوەی پەیماننامە نێودەوڵەتیەكاندا وەریبگرێتەوە(3) بۆیە توركیا نایەوێت ئەودەرفەتەی لەدوای زیاتر لە 90 ساڵ و لە ئیستادا بۆی هەڵكەوتووە بەهیچ شێوەیەك لەدەستی بدات و لانی كەم لە یادگەی نەتەوەیی خۆیدا توركی بونی موصل بهێڵێتەوە.
2) بەبۆچونی داودئوغڵۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەسەر بنەمای دۆخی ڕابردوی جەنگی سارد و پێكهاتەی سنورەكانی بەسەرنجدان لە دابەشكردنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و نەخشەكێشانی لەلایەن ئیمپریالیستەوە داهاتویەكی سەقامگیر لە ئایندەیەكی نزیكدا بەخۆوە نابینێت، و ئەم پێكهاتەی سنوری و ناسەقامگیریانە هەمووهێزەكان هاندەدات تا سیاسیەتە كورت مەوداكانی خۆیان بە ئاراستی ناوچەكانی هەژمونی درێژمەودای خۆیان ئاراستە بكەن و هێز و هەژمونی خۆیان بنوێنن(4) هەر لەسەر بنەمای بۆچونەكەی داودئوغڵۆ دەتوانین بڵێین هێزە هەرێمی و نێودەوڵەتیەكان هاوكێشەی تایبەتی خۆیان هەیە بۆ سەپاندن و بەهێزكردنی هەژمونی خۆیان لە ناوچەكەدا. توركیاش وەك هێزیكی ناوچەیی لە بەرامبەر فراوانخوازی هەژمونی ئێرانی بەدوای ڕۆڵی كارای خۆیدا لە موصل و لە نزیك سنورەكانیدا دەگەڕێت. بەتایبەت توركیایەك كە داودئوغڵۆ لە كتیبی (قوڵایی ستراتیژ)دا زۆرباس لەوەدەكات و دەیەوێت، وەك هێزێكی ناوچەیی ڕۆڵ و هەژمونی كارای خۆی بگەڕێت و هێزی خۆی پیشانبدات.
3) توركیا وەك دواهەمین میراتگری شارستانیەتی ئیسلامی و عوسمانی سونی بەتایبەت توركیای ئاك پارتی و لەسەر بنەمای بۆچونەكانی داودئۆغلۆ كەلە كتێبی (قوڵایی ستراتیژ) دا دەیانخاتە ڕوو. زۆر بەدوای ئەوەوەیە كە سیاسەت و هەژمونی توركیا ناوچەكە بگرێتەوە و بەدوای ئەوەوەیە كە لە پێشهات و روداوو و گۆڕانكاریەكانی جیهانی ئیسلامی و خۆرهەڵاتی ناوەڕاست دا ڕۆڵی كارابگێڕێت و نفوز و قورسایی جیۆپۆلیتیكی خۆی هەبێت(5) بەتایبەت بۆ توركیا لە پرسی موصل دا دەبێت ئەمە رەنگ بداتەوە بەتایبەتی بۆ موصلێك كە لەكەنار سنورەكانی توركیا شوێنی گرتووە.
4) وەك زانراوە لە ڕوی مێژووی یەوە بەردەوام هێڵی نەتەوەیی عەرەب و مەزهەبی شیعە بە كێماسیەكی ڕێژەیی بەرەو باكور هەڵكشاوە. لە كۆنترۆڵكردنەوەی موصلی سونی لەلایەن سوپای عێراقی بە باڵادەستی شیعی و هاورێ لەگەڵ هەبونی هەژمونی فراوانی هێزی یەكەمی شیعە(ئیران) لە عراقدا مەترسی ئەوە دەكرێت كە هەڵكشانی هێڵی شیعی لە باشورەوە بۆ باكوری عێراق ئەندازیك خێراتر بكرێت. وەك ئەوەی كە لە عێراقی صدام دا بەعەرەبكردن زۆر خێراكرا. ئەگەر بە عەرەب كردن بۆ توركیا كێشە دروست نەكات ئەوا بەشیعە كردن و هەڵكشانی هێڵی شیعی ئەگەر لە ئایندەیەكی زۆر دوریشدابیت مەترسی جدی بۆ توركیا دروست دەكات ئەوكات تەواوی سنورەكانی ڕۆژهەڵات و باشوری ڕۆژهەڵات و باشوری توركیا بە ڕژێمگەلی شیعی و دانیشتوانی شیعی كۆنترۆڵ دەكرین و لەگەڵ هەبونی كەمایەتیەكی شیعەی ناوخۆ مەترسیەكی جدی بۆ ناو توركیاش دروست دەكات و ئایندەی پێكەوەژیانی ئاینزاكان دوچاری گرفت دەكات، ئەمەجگەلەوەی بە هەڵكشانی هێلی شیعی یەكیك لە ئامرازەكانی دەستی توركیا كە سونەیە ناوچەكانی ژێر دەستی بچوكتر دەبنەوە و گرفتی گەورە بۆ بەرژەوەندیەكانی توركیا لە عێراق دروست دەكات.
5) توركیایی ئاك پارتی بە تاكتیكی ناردنی هێز بۆ دەرەوەی سنورەكانی دەتوانیت كۆمەڵێك ئامانج لە ناوخۆدا بهێنێتە دی. لەلایەك هێز و توانای وڵات بە گەلی خۆی پیشان بدات و ئاستی خۆشویستن و ویستنی خۆی لە ناوخۆدا دەباتە سەر و لە لایەكی ترەوە وەك خاڵی هێز لە بەرامبەر ئۆپۆزسیۆن و حزبەكانی تر بەكاردەهێنێت و هەروەها بە دروست كردنی كێشە لە دەرەوەی سنورەكان كێشە ناوخۆییەكان ئەگەر كەمیش نەكاتەوە بۆ ماوەیەك دەیان خەوێنێت، ئەمە جگەلەوەی تاكتیكی ناردنەدەرەوەی سوپا بۆ دەرەوەی سنورەكان وەك هۆكاریك بۆ سەرقاڵكردنی سوپا لە دونیادا پەیڕەو دەكرێت تا سوپا كەمتر لە پرسە ناوخۆییەكاندا دەست تێوەردانی هەبێت كە ئەمەیان بۆ توركیای دوای كودەتا سەرنەگرتوەكە گرنگی تایبەتی هەیە.
6) ئەگەرچی ئەگەرێكی لاوازیش بێت بەڵام توركیا دڵنیا نیە لە ئاڕاستەی ڕاوەدونانی چەكدارانی داعش لە سنوری پارێزگای موصل و خودی شاری موصل، ئەكرئ مەترسی ئەوەی هەبێت كە داعش بە ئاراستەی باكور و بەرەو نزیك سنورەكانی ئەو و هێڵەكانی بازرگانی و ترانزێتی وزە ڕاوەدو بنرێت، بۆیە لەكاتیكدا كە چەندین ناوچەی جێ دڵنیایی لەژێر دەستی حكومەتی هەریم ئەكرا توركیا سەربازگەی تێدا بنیاد بنێت بەڵام ئەو ناوچە جێناكۆكەكانی لە باكوری موصلی هەڵبژاردوە و بەردەوام هێز لە سنورەكانی جیگر دەكات. تا مەترسی لەسەر بەرژەوەندیەكانی دوربخاتەوە.
7) بە دڵنیاییەوە موصلی دوای داعش لە ڕوی ژێرخان و سەرخانەوە پێویستی بە خەرجكردنی ملیاران دۆلار هەیە بۆ ئاوەدانكردنەوە و نۆژەنكردنەوە و نوێكردنەوەی موصڵ و حكومەتی خۆجێی موصلیش رۆلی دیاری دەبێت لە پێدانی پڕۆژەكان و بەستنی گرێبەستەكاندا. بە زانینی ئەوەی كە موصل پارێزگایەكە سونەكانە و كورد بەتایبەت پارتی تێیدا باڵادەستن، توركیا دەیەوێت لەڕێگەی دۆستایەتی بەهێزی لەگەڵ سونەكان و پارتیەوە پشكی هەرەگەورەی سەرمایەگوزاری و بنیاتنانەوەی موصل بەدەستی كۆمپانیا توركیەكان بێت و لەڕێگەیەوە سەدان ملیۆن دۆلار رابكێشێە وڵاتەكەیەوە.
8) ئەكرێت لە پەراوێزیشدا باس لەوەبكەین كە توركیا بۆ ڕێگری لە هەبوونی پەكەكە و وەك بن عەلی یەڵدرم دەڵێت ڕێگری كردن لەوەی كە چیای شەنگاڵ بكاتە قەندیلێكی تر زۆر بەتەنگ ڕۆڵببینن لە گرتنەوەی موصڵ و موصلی دوای داعشەوە بێت.

1) عزەتی. عزەت اللە، كوردستان لە لێكۆڵینەوەیەكی جیۆپۆلیتیكی ئیران و عراق، وەرگێڕانی هاوڕێ یاسین محمدامین، خانەی چاپ و بڵوكردنەوەی چوارچرا،2013، ل57.
2) ڕۆژهەڵاتی. زریان، سیاسەتی توركیا بەرامبەر بەحكومەتی هەرێمی كوردستان، گۆڤاری دۆسیەی توركیا، سەنتەری لێكۆڵینەوەی ستراتیجی، ژمارە5، 2007، ل18.
3) ولی. محمد ابراهیم، عوامل موپر بر زمین امنیت اقلیم كردستان، پایان نامە كارشناسی ارشد، 1395، ل114.
4) داوداوغلو. احمد، عمق راهبرد، ترجمە: محمد حسین نوحی نژاد ممقانی و معصومە سیف افجە ای، وزارت امورخارجە، تهران، 1384، ل 150.
5) هەمان سەرچاوە، ل265.