لە شەڕ و ململانێوە بۆ پێكەوەژیان و ئاشتەوایی

 

لە ژینگەیەكی وەك ئەم وڵات و هەرێمەی ئێمەدا كە لە چەندین بواردا بەجێ‌ ماوین و لەناو چەندین كێشە و ئاڵۆزی ئیداری و شكست و قەیرانی حوكمڕانی و سیاسی و ئابووری و ئەمنی و ناتەبایی حیزب و لایەن و توێژەكان و پەیوەندی نێوان هاوڵاتیان و دەسەڵاتدا ژیان بەسەر دەبەین، زیاتر لە هەر سەردەم و كاتێكی دیكە پێویستمان بە گفتوگۆ و لێكگەیشتن و نزیكبوونەوەی توێژەكانە و ئەنجامدانی حیوار و پەیڤینە، نەك بەشەڕدان و دوورخستنەوەی توێژەكان و تەریك كردنی شەریكەكان و دروستكردنی ململانێ‌ و قوڵكردنەوە و زەقكردنەوەی كێشە و خاڵە ناكۆكەكانی نێوانیان و ڕەواجدان بە فەرهەنگی لەیەكتر خوێندن و ناشیرینكردن و بە شەیتانكردنی یەكتر و خۆ بە هەموو شت زانین و ئەوانیتر بە هیچ زانین.
مەخابن لە چەند ساڵی ڕابردوودا و لە لایەن بەشێك لە هێزە سیاسی و ئایدۆلژییەكانەوە، چەندین ململانێ‌ و شەڕی جیاواز بە گەل و هاوڵاتیانمان كرا و سەرمایەیەكی زۆری مرۆیی و مەعنەوی و ئابووری بەهەدەر درا، جا ئیدی چ لە لایەن دەسەڵاتدار و هێزە ناوخۆییەكانەوە بووبێت، یان بە پلان و هاندانی ناحەزانی بەرژوەندی خوازی دەرەوە.
وەك بینیمان ململانێ‌ و شەڕی خێڵەكی كرا بە گەلەمان، شەڕی ئایدۆلۆژی، شەڕی حیزبی و سیاسی، شەڕی ناوچەگەرێتی و شارچییەتی، ململانێ‌ و شەڕی برەودان بە جیاوازییە كۆمەڵایەتییەكان و تا ڕادەیەكیش هەوڵی زەمینە سازكردن بۆ ململانێ‌ و شەڕی ئایینی و مەزهەبیش دراوە، كە هەموو ئەمانە جێكەوتی خراپیان بەجێ‌ هێشتووە لەسەر هاوڵاتیان و كۆمەڵگەكەمان، لە هەمووی خراپتر ئێستە خەریكی زەمینە سازكردن و ڕەواجدانن بە شەڕی چین و توێژە جیاوازەكان، وەك توێژی مامۆستایان و زانایانی ئایینی ئیسلام و بانگخوازان و ڕۆشنبیران و نووسەران و ڕۆژنامەنووسان، كە بەداخەوە ڕێژەیەك كاریگەری نێگەتیڤی هەبووە و ئەگەر بە هەوڵی دڵسۆزان و خەمخۆرانی هەردوو توێژەكە نەبووایە ئاكامێكی زۆر خراپتر و نەخوزراوی لێدەكەوتەوە.
بە بڕوای بەندە، بەشێكی دیار لە مامۆستایان و زانایانی ئایینی ئیسلام و بانگخوازانیش هەر لە توێژی ڕۆشنبیرانن، ئەوانیش هەمان ئەرك و بەرپرسیارێتی ڕۆشنبیران و نووسەران و ڕۆژنامەنووسانی پیشەییان لە ئەستۆدایە و كاریان هۆشیاركردنەوەی كۆمەڵگە و ئاراستەكردنیانە بۆ ئامانج و مەبەستێكی باش و پاراستنی بەها باڵاكان و ڕەسەنایەتی و ئاینداری گەلەكەمان، كە لە شانازییە گەورەكانی گەلەكەمانن.
هەمووان لەو بڕوایەداین كە مرۆڤی ڕۆشنبیر پێویستە ئاگاداری حاڵ و گوزەرانی هاونیشتیمانییەكانی بێت و لەو سەردەم و ژینگەیەدا بژی كە ئەوانی تێدایە، نەك خەیاڵی و یۆتۆپیانە بیر بكاتەوە و ئەوان لە شام و ئەم لە شیراز و هاوڵاتیان لە شیوێك و ئەم لە شیوێكی دیكە بێت. ڕۆشنبیر پێویستە پەنجە بخاتە سەر برین و كێشە و گرفتەكان و بە توانا و لێهاتووش بێت لە ناسینی جێكەوت و كاریگەرییەكانیان، دەبێ‌ پەرۆش و لێبڕاو بێت بۆ دۆزینەوەی چارەسەرەكان و بوێر ئازا و چاونەترسیش بێت لە ڕووبەڕووبوونەوەی ستەم و قەیران و گەندەڵی و ناعەدالەتییەكاندا.
ڕۆشنبیر كەسێكە دووربینە و ڕوئیای ڕوونە و بۆ ئێستا و داهاتووش بیر دەكاتەوە و پەند و ئەزموونیش لە ڕابردوو وەردەگرێت، نەك تەنها كۆت و بەندی ڕابردوو بێت و نە لە ئێستادا بژی و نە پلان و بەرنامەشی بۆ ئایندە هەبێت. ڕۆشنبیر دەبێ‌ تینوو و تامەزرۆی پێشخستنی ئاستی ڕۆشنبیری و زانستی و ئابووری و كۆمەڵایەتی كۆمەڵگەكەی بێت و پەرۆش بێت بۆ پێشخستنیان.
هەروەها پێویستە ڕۆشنبیر لە لایەكەوە زۆر دوور بێت لە شتی لاوەكی و خورافیات و شتی نازانستی و ناواقیعی، لە لایەكی دیكەشەوە دەبێ‌ هەمیشە لە هەوڵی خۆپڕچەككردندا بێت بە ژیری و عەقڵانییەت و واقیعگەرایی و لۆژیكی بوون، ڕەسەنایەتی خۆیشی بپارێزیت و لەدەستی نەدات. كورت و پوخت بڵێین: كەسی ڕۆشنبیر پێویستە كەسێكی ئەخلاق مەدار و ئەخلاقی بێت و (ئەخلاقی بوون) دیارترین سیما و خەسڵەتی بێت.
ئەگەر ڕۆشنبیر بەو چەشنە بێت و ئەو چەند شتەی خستمانە ڕوو لە سیما و خەسڵەتە دیارەكانی بن، ئەوا هەمان ئەو سیما و خەسڵەتانە پێویستە لە زانایانی ئایینی ئیسلام و بانگخوازانیشدا هەبن، كە بە خۆشحاڵییەوە بە بڕوای بەندە بەشێكی باشیان بەم شێوەیەن، كە ئەسڵیش وایە دەبێ‌ بەم شێوەیە و باشتر لەمە بن، بە حوكمی باكگراوند و ئەرك و بەرپرسیارێتیە ئیمانی و ئایینییەكەشیان.
بە دڵنیاییەوە كە دینی ئیسلام و ڕۆحی ئەو دینەش كە (قورئان)ی پیرۆزە، گیان و ڕۆحێكی تایبەتی كاركردن و خزمەتكردن دەبەخشێتە زانایان و باشترین وزەو بزوێنەری هەست و شعور و عەقڵ و دڵ و ویژدانیانە و دەیانبووژێنیتەوە، گیانی دڵسۆزی و لێبڕاوی و پەرۆشی و نەفەس درێژییان پێ‌ دەبەخشێت، چونكە ئەوان بە هەڵگران و میراتگرانی ئەو پەیام و كەلامە ئیلاهییە ناوزەد كراون، هەروەها دینی ئیسلام و قورئانی پیرۆز ڕەگ و ڕیشەی بێباكی و خەمساردی لە دڵ و ناخیان وەدەر دەنێت و تین و تاوی زیاتری هۆشیاركردنەوە و ڕۆشنبیركردن و خەمخۆری بۆ گەل و كۆمەڵگەیان دەداتێ‌.
ئەگەرچی ئاسایی و شتێكی سروشتییە كە جیاوازی بۆچوون و سەلیقە و چۆنیەتی مامەڵەكردن هەبێت لە نێوان توێژی ڕۆشنبیران و زانایانی ئایینی ئیسلام و بانگخوازاندا، هەركامەیان شێوازەكەی خۆی پێ‌ باشتر و جوانتر و كاریگەرتر بێت، بەڵام لەبەرامبەریشدا بۆچوون و شێواز و میكانیزمەكانی ئەوەی بەرامبەریش سفر نەكات و بە كەمی نەزانێت و بڕوای بە كاری تەواوكاری و بەم مەبدەئە قورئانییە هەبێت كە (شتی خەڵك بە كەم مەزانن) [ۆڵاتَبْخَسُواْ النَّاسَ أشْیا‌وَهُمْ.]
ئەركی سەرشانی ڕۆشنبیران و مامۆستایان و زانایانی ئایینی ئیسلام و بانگخوازانیشە كە نەك هەر تەنها لە نێوان خۆیاندا، بەڵكو لە نێوان چین و توێژەكانی كۆمەڵگەدا ئاشتەوایی دروست بكەن و پانتایی پێكەوە ژیان زیاتر بكەن و خاڵە هاوبەشەكان گەشتر بكەنەوە و خاڵە ناكۆكەكانیش كاڵتر بكەنەوە، ئەركیانە پەنجە بخەنە سەر برین و زامەكان و ڕەخنە بگرن لە كەموكورتی و خراپی و لاری و گەندەڵییەكان، تەنانەت ئەگەر چین و توێژەكەی خۆشیان بێت، هەروەك ئەركیانە پێشنیار و ڕێگە چارەی گونجاویش بدۆزنەوە و پەرۆشی پێكەوەژیان و یەكتر قبوڵكردن و ڕێز لەیەكتر گرتنی سەرجەم چین و توێژە جیاوازەكانی كۆمەڵگە بن.