ژێدەر و سەرەکانییا مەعریفەتا مرۆڤی

 

مەعریفەت ئەو زانینا مرۆڤییە ل ھەمبەری ژیان و جڤاکا ئەم تێدا دژین، ئەو زانیارینە د ناڤ مێشکێ مە دا کۆمبووین ل ھەمبەری سرۆشت و مرۆڤ و بوونەوەرێن دنژی، بێگومان ھەرکەسەکێ ل ھەمبەری تێگەھشتنا خوە ژ ژیانێ مەعریفەتا خوە ھەیە و د ژیانێ دگەھت، و ئەڤ تێگەھشتنەژی ژ تاکەکێ بۆ ئێکێ دی دھێت گوھورین، ئەگەرا ڤێ گوھورینێ ژی د ژیانێدا گەلەک ژێدەرێن ھەین بۆ وەرگرتنا زانیاریان و تایبەت نینن ب ئێک ژێدەر بتنێڤە، چونکی دبت ئەگەر بتنێ ئێک ژێدەر بۆ وەرگرتنا مەعریفەت و زانینێ ھەبا، ل وی دەمی زانینا مە ھەمییان یا سنۆرداربا و نێزیکی ئێکبا، لێ چونکی چەندین ژێدەر ھەنە ئەڤ یەک بوویە جھێ ھندێ پلەیا زانینا ھندەک کەسان ل ھەمبەری ژیانێ و نیاسینا خودێ و جڤاکی و دەرووبەران ژ پلەیا ھندەک کەسێن دن جودابت.

مادەم ژێدەرو سەرەکانیێن ژ ھەڤ جودا ھەنە، ئەڤە بەلگەیە لسەر وێ یەکێ دیتنا وەلاتێن ڕۆژئاڤا ل ھەمبەر ژیانێ ژ وەلاتێن ڕۆژھەلات جودابت، و دیسان تێگەھشتنا وەلاتیێن ئێک وەلاتژی ژ ھەڤ جودابت، بێگومان ب ڕێکا ئازادیێ مرۆڤ دشێت زانیارییان ب دەستڤە بینت، لەورا یا خوەیایە ئازادییا ل مللەتێن ڕۆژئاڤایی گەلەک زێدەترە ژ مللەتێن ڕۆژھەلاتی لەورا ل ئاستێ زانیاریاندا ئەم باش د زانین ئەو ل کیڤەنە و ئەم ل کیڤە، لەورا دئیسلامێداژی ڕێکەکا بەرفرەە ل ھەمبەری ئازادیێ ھاتییە ڤەکرن و دئێت گوتن: ھیچ تشتەک ژ ھندێ باشتر نینە بۆ مرۆڤی ب ئازادی ڕێکا پێغەمبەران ب ھەلبژێرت، باشترین ڕێکژی بۆ بەنداتیا خودێ ئەو ڕێکە پێشتر ئازادی تێدا ھەبت، و جڤاکێن ئازاد زۆر نێزیکترن بۆ پێغەمبەران و پەیامێن وان ژ جڤاکێن توتالیتاری و ستەمکار.

وەرگرتنا زانیارییان لدەڤ مرۆڤی د سەردەمێن جودادا ب ڕەنگێن جودا بوویە، ھەر سەردەمەک دیرۆکی دبت شێوازەک ھەبت بۆ وەرگرتنا زانیاریان، ھەروەکۆ (ئیقبال لاھۆری) دبێژت: مرۆڤی ژبەری سەردەمێ شۆرەشا فرەنسی پشت ب ئێک ژێدەرێ زانیارییان د بەست بۆ پەیداکرنا مەعریفێ، ئەو تاکە ژێدەرژی (دین)بوو.

د ڤی بابەتیدا ئەم دێ ئاماژێ ب وان سەرەکانیان کەین ئەڤێن دبن ئەگەر بۆ وەرگرتنا مەعریفەتێ ل دەڤ مرۆڤی، ژ وانژی:
- ھەست
- نموونەئینان.
- گشتژمێری (ئیستیقرا)
- تاقیکرن
- ئەقل

ئەگەر لڤێرە بھێن و ب کۆرتی باس ل ئەڤان ژێدەرێن دیارکری بدەین، دێ باشتر بۆ مە ڕوون و ئاشکەرا بت ئەڤان دەستەکێ بلندێ ھەی د ھەبوونا زانیاریێن مەدا و ڕەنگە ھەر ئێک ژ وان ژ ئێکا دی جودا بیت، ڕەنگە ئەقل و ژیر خالا سەرەکی بت بۆ وەرگرتنا زانیارییان و نیاسینا جڤاکا دەردوور، ئەگەر نە بۆچی کەسەکێ دین (شێت) نەشێت ب درستی د ژیانێ بگەھت، لڤێرە دێ باشتر پێکولێ کەین ڕۆلێ ھەر ئێک ژ وان دیاربکەین.


١- ھەست: وان ھەمی میکانیزم و ئالیەتان ب خوەڤە دگرت ئەڤێن د ناڤ پێکھاتا مرۆڤیدا ھەین، خودێ ئەڤ ھەستە وەکۆ دیارییەک پێشکێشی مە کرینە بۆ پتر مەرەما نیاسینا ژیانێ و ئاشنابوون تێدا، ئەگەر ئێک ژ ھەستێن (دیتن، گوھلێبوون، تامکرن، دەستلێدان، بێھنکرن) ل دەڤ کەسەکێ کێم بت، ئەڤ یەک دێ ئالۆزیێ لدەڤ وی پەیداکەت بۆ ھەبوونا زانیاریێن ب درستی، بۆ نموونە: ئەگەر ھەستا دیتنێ ل دەڤ مە مرۆڤان نەبیت دێ چەوا شێین ل سرۆشتێ دەردوورا خوە بگەھین و چەوا شیێن گولەکێ بۆ کەسەکێ وەسف بکەین و بێژینێ ئەڤ گول فلان ڕەنگە.


٢- نموونەئینان: ئەڤە ئێک ژ سەرەکانیێن دییە بۆ وەرگرتنا زانیارییان، ئینانا نموونەیەکێ و وەسفکرنا نموونەیەکا دی ب یا ئێکێ دبت ڕێکخوەشکەر بۆ تێگەھشتن ژ بویەر و ئەو ڕوویدان و زانیاریا د ناڤ جڤاکیدا، ئەڤ یەک ل دەڤ فقھزانان ب (قیاس) دئێت نیاسین، ئانکۆ نموونەیەکا ل دەستپێکێ ھەی، پاشی ھەر تشتەکا دییا لسەر قیاس و کێشەیا وێ نموونێ بت لسەر وێ دئێت نیاسین و کێشان، ب گوتنەکا دی: حوکمەکێ بەشی ب حوکمەکێ دیێ بەشی دئێت پیڤان، نموونە لسەر ڤێ یەکێ، ئەگەر ژ حەرامبوونا مەیێ (عرق)ێ مەستبوونە، ئەگەر بۆ مە دیاربوو ھەمان مەستبوون یا د ناڤ مادەیەکێ دیێ شل دا ھەی، ل وی دەمی ھەمان حوکم ھەلدگرت، ب ڤی ڕەنگی چەندین نموونێن دیژی ھەنە.


ژ ئالیێن ئینانا بەلگەیێن سیستەمی ڤە بۆ زانینا ھەبوونا زانیاریان ل دەڤ مە و گەھشتن ب ئالیێ راستەقینە و نیاسینا خوە و خودێ، ئەڤ بەلگەیێن ب سیستەم دبن ئەگەر بۆ ھەبوون و نیاسینا ڕاستەقینەیا خودێ، ئەڤ بەلگە دبن قیاسەک لسەر نیاسینا ڕستەقینە، ئەگەر د ئالیێ گەردوونیدا بەرێخوەدانێ لێ بکەین دێ بێژین: ھەلبەت نابت ئەڤ گەردوون بێ بکەرەکێ زانا و شارەزابت، واتا ئەڤ یەک بەلگەیە لسەر ھەبوونا خودایەکێ زیرەک، ب ھەر حال دێ دیارکەین ب ڕێکا ئەو بەلگەیێن سیستەمی دبن ڕێکەک بۆ نیاسینا خودێ ب ڕێکا عەقلی و دئێت پیڤان، ئەڤ یەک ب قیاس دئێت کۆ ئەڤە سیستەمەکە و دڤێت بێگومان دیزاینەرەکێ سیستەمکار ھەبت.


٣- گشتیژمێر (ئیستقرا): مەبەست ژ ڤێ یەکێ ئەوە حوکمەکێ سەرەکیێ ھەی و تو بسەر بەشێن وێدا بینی خوار، بەلێ ئەڤ یەک ژ سادەھیێ ناھێت، بەلکۆ پشتی دویڤچوون و سەرنجدانێ لسەر بەشێ بچویک و بەراوردکرن لگەل بەشێ مەزن دبت ئەگەر بۆ دیتنا ڤێ یەکێ گشتاندنەک د ناڤبەرا واندا بھێت ئەنجامدان، نموونا ڤێ یەکێ ژی ئەم دشێن د کانزایاندا خوەیا و دیاربکەین، بۆ نموونە دەما ھەمی کانزا گەرم دبن ژ ھەڤ دەردکەڤن و مەزن دبن، ئەڤ مەزنبوونە دبت زێدەتر ژ قەبارێ وێ، بەلێ بەرۆڤاژی دەما سار دبن ل وی دەمی گەلەک دچن د ناڤ ئێکرا و قەبارێ وان کێم دبت.
بۆ پتر نیاسین و ھەبوونا زانیاریان گشتیژمێر ڕێکەکە و دبت ئەگەرەک بۆ دیارکرنا بەلگەیان و گەھشتنا حەقیقەتێ، زانایێن کەلامی ھەر ژ کەڤندا ھەست ب وێ یەکێ کرییە بۆ ئیسپاتکرنا بەلگەیێن سیستەمی بۆ نیاسینا خودێ، ل وی دەمی پێدڤی ب دیتن و بەرێخوەدان و نیاسینا بوونەوەرێن گەردوونی ھەمیان نینە- ئەڤ یەکژی مە د زڤرینت خالا ئێکێ کۆ مەبەست ژێ ھەستێ دیتنێیە دبت ڕێکەک بۆ ھەبوونا زانیارییان- ئانکۆ پێدڤی ب ئیستقرایا تەمام نینە، بەلکۆ بتنێ نەرین ل ھندەک گیانەوەران بەسە، ئەگەر خوە ئێک بوونەوەرژی بت.


٤- تاقیکاری: ئەو ئەزموونێن مرۆڤ د ژیانێدا دەرباز دکەت و کەڤتنا مە د ناڤ چەندین ئالۆزی و نەخوەشیاندا دبت ھاریکار بۆ دەربازبوونا ئاستەنگێن ل دویڤرا دئێن، د ناڤ کوردەواریێدا گوتنەک دئێت گوت: (حەکیموو تو ب چ تشتی بویە حەکیم،) کەسێ حەکیم بەرسڤ ددەت (ب ئێش و برینێن خوە) ئانکۆ ئەو تێستا وی کەسی د ژیانێدا دەربازکری بوویە ئەگەرەک بۆ وەرگرتنا زانیاری و مەعریفەتێ ل دەڤ وی کەسی، دەما د ناڤ ژیانێدا گەلەک تاقیکرنان لسەر تشتەکی ئەنجام د دەین، ئەڤ یەک دبت ئەگەر بۆ ھەبوونا ڕێژەیەکا مەزن ژ زانیاریان ل ھەمبەری وی تشتی و ل دۆماھیێ ڕێسایەکا گشتی بۆ وی بھێت دەینان.


د ناڤ جڤاکێن مۆسلماندا ئەگەر ب باشی بەرێخوەدانێ لێ بکەین دێ بینین سێ دەستەیێن دینداران دئێن دیتن، ئەوژی: (دیندارێن گرێدایی ب ژیانێڤە یانژی یێن سادە، دیندارێن مەعریفی یانژی فەلسەفی، دیندارێن ئەزموونی یانژی تاقیکاری) ئەم باس ل ھەردوو جورێن دیێن دینداریێ ناکەین بتنێ دێ باس ل (ئەزموونی)کەین، یا دیارە ئەڤ جورێ دینداریێ بزاڤا ب دەستڤە ئینانا ئەزموونا ئایینی دکەت وەکۆ زات و جەوھەر، و ب ڤێ یەکێ زانیاری ب دەست مرۆڤی دکەڤن ل ھەمبەری نیاسینا خودێ و زانیاریێن دنیایی، د ناڤ جڤاکا ئیسلامیدا گەلەک ئەزمونێن ھەین و ب ڕێکا ڤان ئەزموونان زانیاری دئێن ب دەست خستن، چ ب ئەزموونا پێغەمبەراتیێ بت یانژی ب ئەزموونا قەنج و پێشێن ئومەتێ بت، شاعێر (مەولەی)ژی لسەر ڤێ یەکێ دبێژت:
مامۆستا چوون و دەرگەھێن مالان داخستن
بلا ھەمی کەس ب وان مامۆستایان بکەنن
بلند ببن بۆ سەری، چونکی ھوین ژ خاندانا پێغەمبەرانن
ناڤ چاڤێن ھەیڤێ ماچ بکەن، دەما ھوین دچن سەربانێ ھەیڤێ


٥- ئەقل: ئەڤە ئێک ژ ئەگەرێن سەرەکییە د ژیانێدا بۆ وەرگرتنا زانیارییان، و وەکۆ لسەری ژی مە ئاماژە پێکری ئەگەر ئەڤ یەک نەبت، ل وی دەمی ئەم نەشیێن ژیانێ ژ ھەڤ جودا بکەین و مە ھیچ مەعریفەتەک نەبت (ئاقل تانجا زێرینە، بەلێ د سەرێ ھەمی کەسیدا نینە) ئەڤە نیشانی مە ددەت ئەگەر مە عەقل نەبت، ل وی دەمی ژیان دێ ب ڕەنگەکێ ھوڤانە و شێتانە دەربازبت، ئێدی مەرج نینە مرۆڤی ھیچ زانیارییەک ل ھەمبەری ژیانێ ھەبت، ب ڕێکا عەقلی ئەم دشێین ب گەھین ڕاستیا تشتان و ڕەنگە ئەگەرێ سەرەکیژی ژ نیاسینا خودێ ھەر ھەمان عەقل بت.
دانا و عارف عەقلی بسەر دوو جوران دابەش دکەن، ئێک: عەقلێ نەزەری، دوو: عەقلێ کرداری (عملی) یانژی دابەشی عەقلێ گشتی و عەقلێ بەشی دکەن، یانژی عەقلێ فیتری و عەقلێ دەستکرد، و ھندەک جارانژی عەقل ل ھەمبەری سەفیھی و شێتیێ دئێت نیاسین.
عەقل وەکۆ بوونەوەرەکێ بزاڤ و لڤین ئەگەرەکە بۆ تێگەھشتن ژ ڕوویدانێن دیارکریێن واقعی و جارجارانژی توشی ترس و لەرزینێ دبت، ل وی دەما ب دویڤ ڕاستیاندا دگەریت، چونکی ئەو ڕێک یا تژیە ژ تێکەلێن ڕاستی و نەڕاستیێ ھەروەکۆ د فەلسەفێدا ئاماژە پێ ھاتییەکرن، ھندەک جاران عەقل توشی کێشەیان دبت و ڕەنگە ب درستی زانیارییان وەرنەگرت، دوو کێشەیێن سەرەکی ڕووی ب ڕووی عەقلی دبن و پێشبرکیێ لگەل دکەن و دژتیەتییا وی دکەن، ئەوژی: عشق و بێعەقلییە.


زانایێن ناڤدار (سەدرەدینێ شێرازی) دیاردکەت: ئازادی ژ ئازادیێ ھێزا خوە وەردگرت، و عەقلژی ژ عەقلی، نابت ئازادی ب ستەم و زۆلمێ ب دەستڤە بھێت، ھەروەسا نەشێین بگەھین عەقلی ژی ب ڕیماَکا نەفامیێ، ژ کارخستنا ھەر ئێک ژ ڤانێن ناڤبری ب ڕامانا چاککرنێ نینە، و نموونا ڤێ یەکێ وەکۆ وێ چەندێ یە کەسەک ژ بەر گەرمێ ب ڕەڤیت و بچت بەرئاگری یانژی ژ چالەکێ دەرکەڤیت و خوە بێخت د ناڤ بیرەکێدا.


ل دۆماھییا بابەتی مە دڤێت دیارکەین، گرنگترین گوتارێن پێغەمبەران بریتییە ژ ئازادییا عەقلی، دێ بێژی پێغەمبەرێن بۆ وێ یەکێ ھاتین بێژن خەلکی (عەقلێن خوە ئازادبکەن، چونکی عەقلێ خوە بەندەیێ تشتێن خراب و ناخێ ھەوەیە، و بەندەیێ تەماعیێن دونیایێ یە)، لەورا دێ بێژن د ڤی سەردەمیدا ئەڤ ڕێکێن مە دیارکرین دبن ئەگەر بۆ وەرگرتنا زانیارییا و دبت ئەڤ ژێدەرە یانژی کێم و زێدەھیا وی ژ سەردەمەکێ بۆ ئێکێ دی بھێت گوھورین، یانژی ھەر د نوکەداژی ھندەکێن دیژی ھەبن.


ژێدەر:
١- چەکوشی بەلگە و شووشەی ئیلحاد، د. عەدنان ئیبراھیم، وەرگێران: زیرەک ئەحمەد رەحمان، چاپا ئێکێ، بێ چاپخانە و جە، ٢٠١٥.
٢- عەقل و ئازادی، د. عەبدولکەریم سروش، وەرگێران: سەعید بەشیر، چاپا دوویێ، چاپخانەی کەنج، سلێمانی، ٢٠١٥.