علمانیەت و سەرهلدانا وێ


نڤێسین: د. محمد عمارە
وەرگێران: وەحید سندی


زاراڤێ (علمانیەت) ئەڤێ بەربەلاڤبووی د ناڤ جیهانا ڕۆژهەلاتیدا ژ پەیڤا ئینگلیزی (Secularismسیكۆلاریزم) هاتییە ب ڕامانا (دنیایی، واقعی، جیهانی، ...) ژبەر ڤێ یەكێ علمانیەت ب بابەتەكێ فەلسەفی و فكری و سیاسی و جڤاكی دئێت و جیهانێ ب ڤی ڕەنگی دبینت، هزر د ئەگەرێن زاتیدا دكەت، جیهان و واقع و دنیا هەمی جهێ لێزڤرینا هزركرنێ نە بۆ جڤاكێ مرۆڤایەتی و دەولەت و ژیانێدا، هەر ژبەر ڤێ یەكێ جڤاك و ژیان و دەولەتێ چ پێدڤی ب هێزەكێ نینە ژ دەرڤەیی چارچووڤێ ئەڤێ ژیانێ دەستكاریێ د ناڤ كارۆبارێن وێدا بكەت، مرۆڤ بۆ ڤی كاری بەسە، پێدڤی ب كەسێ نینە، و ب ڕێكا عەقلی و ئەزموونا خوە دێ شێن بگەهن ڕێكخستنا ڤێ جیهانێ، پێدڤی ب چ شەریعەتەكێ عەسمانی نینە بۆ مەرەما كونترۆلكرنا ئەڤێ جیهانێ.

(علمانیەت) ب ڕامانا جیهان دئێت، ئانكۆ جیهان و واقعێ جیهانی، ئەڤ یەك ژێدەرەكێ بێ قیاسە و درست نینە، لەورا دڤێت ب ڤێ چەندێ قیاس وێ بكەین ب(العالمانیە)، ڤەگەران بۆ جیهانێ، و د ناڤ وەلاتێ (المغرب)دا ب "دنیایی" دئێت نیاسین.


سەرهلدانا علمانیەتێ ل (ئەورۆپا) ل سەردەمێ رێنسانس (ڕۆشنگەری)یێ بوو، ئەو دەما گەلەك فەلسەفێن ڕێنسانسێ ل جڤاكێ ڕۆژئاڤایی پەیدابووین، ئەو دەما فەلسەفا ڤی چەرخی بەرسڤا گەلەك پرسیاران دایی- ل چەرخێ (17-18ز.)- دەما دەستهەلات د دەستێ كەنیسا كاسولیكیدا، پشتی ئەڤێ كەنیسێ سنۆرێن نەصرانیەتێ بەزاندین، و بتنێ ب ڕووحێ و مەملەكەتا عەسمانیڤە ماین، یا قەیسەرێ بۆ وی هێلایی، و یا خودێ ژی وەسان، ئەو دەما كەنیسێ سنۆرێ نامەیا خوە بەرزەكری، پشتی سەردەمەك ژ سەردارییا تیۆرا "سیفین- "THEORY OF THE TWO SOWRD ئانكۆ شیرێ ڕووحێ- ئانكۆ دەستهەلاتا دینی بۆ كەنیسێ- و شیرێ دەمی – ئانكۆ دەستهەلاتا مەدەنی ژی بۆ دەولەتێ، و كەنیسێ ئەڤ هەردوو دەستهەلات پێكڤە كۆمكرن، ئەڤا بۆ قەیسەری ژی ل ژێر كارتێكرنا تیۆرا (شیرێ ئێكێ- THEORY OF THE TWO SOWRD)بۆ كەنیسێ و لاهووتێ (جیهانا دی) زڤراندن.


ل ژێر دەستهەلاتا "پاپا"یان، كەنیسێ بزاڤكر پیرۆزیا دینی ڕاگرن ژ وان گوهورینێن ب سەر جڤاك و دنیایێدا دئێن- ژ هزر و زانست و تیۆران- ئەو تیۆر هاتن ڕەفزكرن و حەرامكرن و ب تاوان هاتنە نیاسین ئەڤێن چ هەبوونا خوە د ناڤ ئینجیلێدا نەهەی، لەورا ئەڤ چاخە بۆ ئەورۆپا ب چاخێ تاریاتیێ دئێت نیاسین، ل دۆماهیا ڤێ ئێكێ بۆ ئەگەرێ سەرهلدانا علمانیەتێ، ئەڤا دنیا دەرئێخستی ژ هەر پەیوەندییەكا بدینداریێڤە، د وێ ڕوو ب ڕووبوونا خوەدا یا لگەل كاهنێن كەنیسێ هاتیێ ژ پیرۆزیا دنیایێ و نەگوهورینا وێ، و پاشی لاهووتا نەصرانی – ئەڤا خالی ژ فەلسەفا ڕێكخستنا دەولەت و جڤاكی، ئەڤا دبت ژێدەرێ ئێكێ بۆ سیاسەت و زانست و دەولەت و جڤاكی- د بەرامبەربوونا خوەدا ل هەمبەری ڤی كاری، لەورا علمانیەت ڕابوو ب ڕەدكرن و دژاتیكرنا هەمی پیرۆزیان ل هەمبەری هەمی كارێن دنیایێ، و جیهان ژ دەستهەلاتا دینی رزگاركر، ئەسمان ژ ئەردی ڤەقەتاند، جیهان هێلا د چارچووڤێ وێ ب خوەدا، مرۆڤ ب خوە دشێت خوە ب ڕێڤە ببەت، و جڤاك و دەولەت و ڕێكخستن و فەلسەفەیێن گرێدایی ب عەقلی و ئەزموونا مرۆڤیڤە بتنێ بەسن بۆ دنیایێ، بێ بەشداربوونا دینی.


ئەو ئالیێ بووی ئەگەر بۆ سەرهلدانا علمانیەتێ، ئەوبوو پاشڤەمانا دینی و سەرهلدانا فەلسەفا ڕۆژئاڤایی بوون ئەگەر بۆ شكەستنا كەنیسێ، پاشان پاشڤە زڤرینا لاهووتا نەصرانی ل هەمبەری سەرهلدانا علمانیەتێ.


پاشڤەمانا جڤاكێ ئەورۆپی بەلگەیە لسەر سەرنەكەفتنا دەستهەلاتا كەنیسێ.. ئەڤا خودان هەلۆیستێ نەصرانی، ئەڤا دگوت: یا قەسەری بۆ قەیسەری بۆ ئەگەرل هەمبەری كەنیسێ و لاهووتا وێ ژ جیهانا ڕووحی و مەملەكەتا خودێ بۆ چەكەك د دەستێ علمانیەتێدا بۆ شكەستنا كەنیسێ و مانا بتنێ بۆ دەستهەلاتەكا دەمی، و فەلسەفا یۆنانی – ب تایبەت فەلسەفا ئەرستۆیی (384- 322ب.ز) ئەڤا دیتی خودێ چێكەر و ڕێڤەبەرێ جیهانێ یە، بەلێ پشتی وی دەمی جیهانا پشتگوه خستی بۆ هندەك ئەگەرێن ماددی ئەڤێن كۆ دێ ژ ناڤچن، - ئانكۆ جیهان ب خوە بەسە بۆ ڕێڤەبرنێ، پێدڤی ب چ ڕێڤەبەران نینە ژ دەرڤەیی چارچووڤێ وێ- .. ئەڤە كۆمەكا ئالیێن واقعی و دینی و فەلسەفی بوون- ل ئەورۆپا بوون ئەگەرێ سەركەفتنا علمانیەتێ‌ لسەر كەنیسێ و دەستهەلاتا وێ.


- د ناڤ فەلسەفا علمانییا ئەورۆپیدا دوو گرۆپ دئێن دیتن:
1- دەستەیا ماددیا ئیلحادی: ئەڤا مەرەم ژێ ئازادكرنا ژیانێ ژ ئیمانێ و دینی، ماركسیەت ل كۆپیتكا ڤێ دەستەكێ دئێت.
2- دەستەیا دوویێ،ئەڤێن باوەری هەی ب هەبوونا خودانێ گەردوونی و مرۆڤی: بەلێ ئەڤ پەیوەندییە ب دۆماهی دئێت دەما مرۆڤ هاتی درستكرن، دەولەت و سیاسەت و جڤاك ژ دەستهەلاتا دینی دئێن ئازادكرن، لگەل وێ یەكێ هەبوونا هزرا دینی یا گرێدایی د ناڤبەرا مرۆڤ و خودێ دا.. ژ گرنگترین ئەوان فەیلەسوفانژی (هوبز 1588-1679 HOBBES) و (لوك 1632-1716 LOKE) و (لیبینز - 1646 - 1716LEIBNIZ) و (ڕۆسۆ 1712-1778ROUSSEAU) و (لیسینگ 1729-1871LESSING).
هەتا چەرخێ نوزدێ علمانیەت ژ تایبەتمەندییەكا ڕۆژئاڤایی دهات نیاسین، بەلێ پشتی وی دەمی و دگەل هاتنا ئیستیعمار و ڕۆژئاڤایێ بۆ ڕۆژهەلاتێ پەیدابوویە ل ناڤ جیهانا ئیسلامیدا ئامادەبوویە.


ل مصرێ: ژبەر پێگەها مصرێ و پێشكەفتنا وێ، پەیدابوونا جۆرە سەربەخۆییەكێ ژ بن دەستهەلاتا سۆلتانێ عۆسمانیڤە، ب تایبەت لسەردەمێ دەستهەلاتا محەمەد عەلی پاشایی ل سالا (1148- 1265هـ، 1770-1849ز) ب تایبەت ل سالا (1805ز) د وی دەمیدا هەرێمێن ڕۆژهەلاتی كەڤتن بن كارتێكرنا ئەورۆپی، - ژ وانژی علمانیێ- ل وی دەمی گەلەك ژ شاندێن ئیستیعماری و بیانی یێن علمانی قەستا دەولەتێن ئیسلامی كرین.


ل وی دەما سیستەما پاراستنا پیشەسازی و بازرگانیێ هاتییە دەینان- ئەڤا محەمەد عەلی پاشایی ل مصرێ دەینادی- ئەڤێ یەكێ ڕێك ل هەمبەری بازرگانێن بیانی ڤەكر قەستا ئەڤی وەلاتی بكەن، و دیسان لسەردەمێ دەستهەلاتا خدێوی سعید ل سالا (1272هـ، 1855ز)دا، دەما ئێكەم دادگەها تێكەل د ناڤبەرا مصری و بیانیاندا هاتییە دەینان"جڤاتا بازرگانی" ئەڤا ل دویڤ یاسایێن دەمیێن فەرەنسی دچوو.


دیسان لگەل هاتنا جالیێن بیانی بۆ دەڤەرێ – ب تایبەت پشتی ڕێككەفتن هاتییە كرن بۆ كۆلانا نوكەندا سوێس- د دەما دەركەفتنا "دادگەهێن كۆنسلخانەیێ" بۆ مەرەم وێ یەكێ هەر دەما كێشەیەك د ناڤبەرا كەسەكێ مصری و بیانیەكێدا پەیدا ببت، ل وی دەمی بیانی دێ ڕابن ب دادگەهێ و دڤێت زمانێ وێ بیانی بت یاسایا وێ ژی یا ل دویڤ سەردەمی هاتییە دەینان ژلایێ علمانیانڤە.


دەما ئاریشە زێدەبووین"دادگەها كۆنسلخانەیێ" ئەڤا هاتییە دابەشكرن لسەر حەفتدە دادگەهێن كۆنسلخانەیی، - بۆ مەرەما ڕێكخستنا فەوزایا سالا(1875) دەما "دادگەها تێكەل" هاتییە ئاڤاكرن، و دادوەرێن وێ ژی كەسێن بیانی بوون، زمانێ وێ فەرەنسی، شەریعەت و یاسایا وێ ژی قانونێن ناپلیونی بوون.


پشتی ئەڤ یەك هاتی دەینان د ناڤ "دادگەهێن كۆنسلخانەیێ"دا و پاشی یا تێكەل ئەڤا هاتی دەینان بۆ پەیدابوونا هەر كێشەیەكێ دڤێت كەسەك بیانیێ علمانی ب دادگەهێ ڕابت د هەمی "كێشەیێن ئەهلی"دا ژی، - بتنێ یێن گرێدایی ب شەریعەتی نەبن- و ئەوژی بتنێ هاتن تایبەتكرن ب كارۆبارێن خێزانی و یێن تاكیڤە، ئەڤ كارەژی لبن چاڤدێرییا ئیستیعمارا ئینگلیزی بوو ل مصرێ و ناڤێ وێ كر "چاكسازییا دادگەهێ" ل سالا (1883)بوو.


ل لوبنانێ: ل ڤی وەلاتی ئیستیعمار ڕابوو ب ئینانا هندەك كێم نەتەوەیان وەكۆ زارۆكێن مارۆنیان، ئەڤێن هاتین پەروەردەكرن ل قوتابخانێن نەصرانیكرنێ(التنصیریە) ل لوبنانێ، و بانگەشا ئاڤاكرنا نموونەیەكا شارستانیەتا علمانی دكرن.. ژ وانژی (فرح ئەنتۆن 1291-1340هـ، 1874-1922ز) ب ئێكەم داخازكەرێ علمانیەتێ ل وەلاتێن ئیسلامی دئێت نیاسین، پاشی ڕه و ڕیشالێن علمانیەت د ناڤ پەرتووكا شێخ عەلی عبدالرزاقیدا (1305-1386هـ، 1887-1966ز)دا دئێت دیتن، ئەڤا ب ناڤێ (الاسلام و أصول الحكم) دەینادی ل سالا (1925) و ئیسلام وێنەكرییە ب نەصرانیەتێ، دینەكێ بێ دەولەت، نامەیەكە بێ حوكم، داخازا وێ دكەت یا قەیسەری بۆ قەیسەری و یا خودێ بۆ خودێ.


لگەل دەركەفتنا ئەڤی گرۆپێ علمانی، د هەمان دەمدا گرۆپەكێ بەرگریكارێ دینی ژی دەركەفت بۆ مەرەما ساخكرن و نویكرنا دینی ژ یاسا و قانونێن علمانیەتێ.. ئەڤان كەسێن بەرگریكار و نویكەرێن دینی ددیت علمانیەت هێرشەكە بۆ سەر تەڤگرییا ئیسلامێ- چونكی ئەو دین و دەولەتە، یا د ناڤبەرا قەیسەری و خودێ دا كۆمڤە دكەت، چونكی ئەڤە چارچووڤێ كارێ خوداییە- د دیتنا ئیسلامیدا، ئەڤ یەك بتنێ ل دەڤ مرۆڤان ناڕاوەستیت، بەلكۆ خودێ – پاك و پاقژی بۆ وی بن- چێكەر و ڕێڤەبەرێ جیهانێ و جڤاكییە ب نوێنەراتیا ئەوان نامە و شەرعێن هناردین(ألا له الخلق واڵامر)و دیسان (قُلْ إِنَّ صَڵاتِی ۆنُسُكِی ۆمَحْێاێ ۆمَمَاتِی لِلّهِ رَبِّ الْعَاڵمِینَ{162} ڵا شَڕیكَ ڵهُ).


(رفاعە الطهطاوی) (1216-1290هـ، 1801-1873ز) ئێكەم كەسبوو ڕەخنە ل یاسایا بازرگانییا ناپلیونی گرتی د ناڤ جڤاتا بازرگانییدا، و بانگەوازییا ب كارئینانا فقهێ مامەلێ د ئیسلامێدا دكر"ئەڤا ب ڕێكخستنا مافێ گشتی ڕادبت، چونكی دەریایا شەریعەتی ناخەندقیت ب هندەك ئاریشەیێن بچویك و مەزنژی، و بەرسڤێن د ناڤدا هەین".


و دیسان یاسایا ژلایێ (محمد قدری پاشا)ڤە(1237-1306هـ، 1821-1888ز) هاتییە، - ئەڤ كەسە ژ قوتابیێن تەهتاوی بوو- ڕابوویە ب دەینانا فقهێ مامەلان لسەر مەزهەبێ ئیمامێ حەنەفی، بۆ دیتنا بەدیلێ ئیسلامی بۆ یاسایێ، وەكۆ بەشەك ژ ڕەتكرنا یاسایا دەمییا علمانیان.


دیسان ئیمام (محمد عبدە)(1265-1323هـ، 1849-1905ز) – ب زمانێ قوتابخانا نویكەر و ساخكەرا ئیسلامێ دئێت نیاسین- وەكۆ پێدڤیەكا ڕابوونا ئیسلامی، چونكی ئیسلام – بەرۆڤاژی نەصرانیێ یە- ڕێكەكا تمامە "تمامیا كەساتیێ یە، خوەشییە د ناڤ مالاندا، سیستەما دەستهەلاتێ یە، ... چونكی ڕێكا دینی بۆ كەسێ دڤێت چاكسازیێ بكەت د ناڤ مۆسلماناندا یا ڤەكرییە".


هەر ژ ڤێ دیرۆكێ هەتا ڕۆژا ئەڤرۆ – د ناڤ واقعێ هزری و یاسایی و سیاسییدا- د ناڤبەرا داخازكەرێن علمانیەتێ و پرۆژێ ڕابوونا ئیسلامیدا كەنگەشە دەركەفتییە.
ل وێ دەما مصر ڤەگەرایی بۆ ڕاستڤەكرنا یاسایا مەدەنی لسەر دەستێ دكتۆر (عبدالرزاق السنهوری پاشا) ل سالا (1343-1391هـ، 1895-1971ز) ئەڤێ هاتییە دەینان و ئەو یاسایا بیانی ل سالا (1948ز) لادایی، و د ناڤ ڤێ یاسایێدا لێزڤرینا ئیسلامی هاتییە دەینان و یا بەری وی دەمی (1883ز) هاتی ڕەتكرن.


پاشان دەما وەلاتێ مصرێ دەستۆرێ خوە یێ نوی دەینادی ل سالا (1971) ماددەیا دوویێ تایبەتكر ب بنەمایێ شەریعەتێ ڤە و دیاركر شەریعەتێ ئیسلامێ ژێدەرێ سەرەكیێ یاسایێ یە، و پاشی دەنگدان لسەر ڤێ ماددێ ل سالا (1980) هاتییە كرن، هاتە چەسپاندن شەریعەت بنەمایێ سەرەكیێ یاسایێ یە، ب ڤی ڕەنگی دەرگەهەكێ نوی ل هەمبەری دەستۆرێ مصری هاتە دەینان، جهێن پێشتر د دەستێ علمانیاندا ژ دەست وان هاتن دەرئێخستن.

_______________________
ژێدەر:
1- اڵاعمال الكاملە لرفاعە طهطاوی، دراسە و تحقیق: د. محمد عمارە، طبعە بیروت 1973.
2- اڵاعمال الكاملە للامام محمد عبده، دراسە وتحقیق: د. محمد عمارە، طبعە دار الشروق، القاهرە، 1993.
3- تقویم النیل، امین سامی باشا، طبعە القاهرە،1936.
4- عصر اسماعیل، عبدالرحمن الرفاعی، طبعە القاهرە 1948.
5- العلمانیە بین الغرب و الاسلام، د. محمد عمارە، طبعە دار الوفا‌و، القاهرە، 1996.