دەولەت د هزرا ئەفلاتوونیدا

دەولەت (الدولە:STATE) وەكۆ ئێك ژ پێدڤیا ژیانا سەردەم و د نوكەدا بەشەك ژ مللەتێن ل سەر ڕوویێ‌ ئەردی ژ ئەڤی بەشی بێ‌ بارن، ژ وانژی مللەتێ‌ مە، و د ڕۆژانەیا مەدا باس ل ئەڤی زاراڤی دهێتكرن، دبت گەلەك پێنگاڤ بۆ ڤی بابەتی ژ لایێ‌ بەرپرسێن كوردڤە هاتبت هاڤێتن، لێ‌ دبت بەشەك ژ كێماسیێن مەزنژی هەبن و هێشتا بەرپرسێن ڤی مللەتی د ناڤ كورەپانا سیاسییا مللەتیدا نەشیابیت ئەوان خالان بینن مەیدانێ‌، چ ژ هشیاركرنا خەلكی یانژی ژ بابەتێ‌ خوەشگوزەرانییا ژیانا خەلكێ‌ و گەشەپێدانا وەلاتی و ئاڤاكرنا سۆپایەكێ‌ بۆ پاراستنا وەلاتی و ...هتد.
دەولەت وەكۆ سیستەمەكا گشتییە سەرپەشتییا تەماما كارۆبارێن جڤاكی دكەت، ئەڤی سیستەمی ژی فەرمان و یاسایێن تایبەت ب خوەڤە هەنە، و تاكێن جڤاكی پێگیریێ‌ پێدكەن، و ڕێزێ‌ ل فەرمانێن وێ‌ دگرن، چونكی ئەو یاسا بۆ پاراستنا ماف و فەزیلەتا خەلكی و ب دەستڤەئینانا ئارمانجێن وان هاتییە دانان، لەورا دشێین بێژین: "دەولەت یاسایە؛ یاسا دەولەتە" هەرچەندە د ڕاستیدا هەرئێك ژ وان زاراڤەكێ‌ جودایە، لێ‌ ب مەرەما نێزیكییا وان ژ هەڤدوو ئەڤ ئاخڤتنا سەری دهێت گوتن، ژ ئالیێ‌ دەولەتێڤە گرنگی ب پاراستنا ئەڤان یاسایان دهێت دان.
ئەم دشێن بێژن: دەولەت بتنێ‌ یاسایا نادەینت، بەلكۆ پێك ئینان و ڕێڤەبرن و گەشەپێدان و بهێزكرنا چەكدارێن خوە و ب كارئینان بۆ پارێزڤانیكرن ژ ئاسایش و ئارامیا وەلاتی بەردەوام د كاردایە، ب مەرەما وێ‌ یەكێ‌ هەر چ نەبت خوە ژ هەر كەڤ و مەترسیەكا هەبت ب پارێزت.
گەلەك تیۆرێن جودا جودا دەربارەی دەولەت و مەرج و پێدڤیێن وێ‌ هاتینە بەحسكرن، هەر ئێك ژ ئایین و ئایدلۆژیان و هژمارەك فەیلەسۆفان ب ڕەنگەكێ‌ باس ل دەولەتێ‌ كرییە، بۆ نموونە د ناڤ ئایینێ‌ (مەسیحی)دا ب هیچ ڕەنگەكێ‌ نابت ئایین مایتێكرنێ‌ د ناڤ كارۆبارێن دنیایێن دەولەتێدا بكەت، چونكی (یا قەیسەری بۆ قەیسەری؛ و یا خودێ‌ بۆ خودێ‌ یە)، لێ‌ د ناڤ ئایدلۆژیا (علمانی)دا ب تەمامی بەرۆڤاژی ئەڤی ئالییە، دەولەت ب عەقلێن دنیایی دهێت ڕێڤەبرن و نابت دین ب هیچ ڕەنگەكێ‌ مایتێكرنێ‌ د دەولەتێدا بكەت، دیسان د ناڤ دینێ‌ (ئیسلام)ێدا دەولەت د ناڤبەرا مەسیحیەت و علمانیەتێ‌ یە و ب دەولەتەكا (مەدەنی) دهێت نیاسین، و مافێ‌ هەمیان تێدا هەیە بژین، نموونا دەولەتا (مەدینێ‌)ژی بەلگەیە.
د نۆكەدا پێكڤە دابچین سەر بابەتێ‌ سەرەكی (دەولەت د هزرا ئەفلاتوونیدا)، یا دیارە ئەڤی فەیلەسۆفێ‌ گریگی (یونان)ی، د ناڤ كۆمار(الجمهوریە)تا خوەدا لگەلەك جهان باس ل بابەتێ‌ دەولەتێ‌ و مەرجێن وێ‌ و چەوانییا دەولەتا بهێز كرییە، و ئەڤ بابەتەژی دێ‌ بەشەك ژ وێ‌ هزرێ‌ ب خوەڤە گرت، هەرچەندە ئەفلاتوونی لسەردەمەكێ‌ كەڤندا ئەڤ بابەت بەحسكرییە، و دبت تیۆرەكا سەدی سەد گونجایی نەبت بۆ ڤی سەردەمی و ب ڕەنگەكێ‌ ڕێژەی بكێری ڤی سەردەمی بهێت، و ئەم مللەتێ‌ كوردژی خوە لگەل بەراوردبكەین، ئەرێ‌ ئەڤ مەرجێن پێدڤی بۆ دەولەتێ‌ د ناڤ مەدا هەنە.
ئەفلاتوون (پلاتۆ)ئەڤێ‌ ل سالێن د ناڤبەرا (427-347ب.ز)ژیانا خوە دەربازكرییە، ناڤێ‌ وی (ئەرستۆكریس كورێ‌ ئەرستۆن)ییە، د ناڤ فەلسەفا یونانستانێدا شیایە بگەهت پلەیێن بلند و ژ سەردەمێ‌ بەری ژ دایكبوونا حەزرەتێ‌ عیسا (سلاڤ لێ‌ بن) هەتا نها مفا ژ فەلسەفا وی هاتییە وەرگرتن، و دگەلەك زانستاندا مفا ژێ‌ هاتییە وەرگرتن.
دەولەت د هزرا ئەفلاتوونیدا لسەر ڤی ڕەنگی دئێت ئاڤاكرن، دەما مرۆڤ د سرۆشتێ‌ خوەدا نەشیایی هەمی پێدڤیێن ژیانا خوە ب دەستڤە بینت، ل وی دەمی هەرئێك ژ تاكێن جڤاكی ب كارەكێ‌ ڕادبت، ئەڤ پێرابوونێن گشتی هەمی پێكڤە دبن تەمامكارێن هەڤدوو و ب ڤی ڕەنگی جڤاكەك دئێت ئاڤاكرن، ئەم دشێن وی جڤاكی ب ناڤ بكەین (دەولەت).
د نوكەدا ئەگەر بهێن و وێنەیەكێ‌ ژ پێدڤیا دەولەتێ‌، گەشەكرنا وێ‌ بكێشین، ڕەنگە د ناڤ جڤاكێ‌ مەدا ئەڤ چەندە ب درستی ب دەستڤە نەهێت، ئەفلاتوون ل جهەكێدا ئەڤان (سێ‌) مەرجان بۆ دەولەتێ‌ دیاردكەت؛ ئەوژی:
1- دابینكرنا خوارن و ڤەخارنێ‌: ئەڤە ب سەرەكیترین پێدڤیا دەولەتێ‌ دئێت نیاسین.
2- هەبوونا جهەكێ‌ بۆ دەولەتێ‌.
3- جل و بەرگ ب هەمی ڕەنگانڤە.
ئەگەر ل دویڤ ڤان خالان هەلسەنگاندنێ‌ لگەل مللەتێ‌ خوە بكەین، دێ‌ بۆ مە خوەیا و ئاشكەرا بت هێشتا گەلەك یا بۆ مە مایی هەتاكۆ بگەهین ئەڤێ‌ دەولەتا ئەم بەحس ژێ‌ دكەین، دبت جهەك بۆ دەولەتێ‌ مە هەبت وەكۆ وار، لێ‌ هێشتا مە نەشیایە ب دڕستی پارێزڤانیێ‌ ژێ‌ بكەین، و شەرێ‌ داعشێ‌ و بەردانا چەندین دەڤەرێن كوردی ژی نموونەیە لسەر ئەڤێ‌ یەكێ‌، دیسان ئەگەر بەرێخوەدانێ‌ ل هەر ئێك ژ خوارن و ڤەخارن و جل و بەرگان بكەین، دێ‌ بینین د ناڤ مللەتیدا ئەڤ ئاستێ‌ هە گەلەكێ‌ لاوازە، ئەگەر بتنێ‌ ئێك هەلۆیستێ‌ بچیك ل بیرا خوە بینن دێ‌ دیاربت مە د بارێ‌ خوارن و ڤەخارنێدا چ تشتەك نەكرییە، ئەوژی ئەگەر بچین د ناڤ (ماركێت)ـەكێدا و بەرێخوەدانێ‌ ل تشتێن د ناڤدا بكەین، دێ‌ بینین هەمی تشت مادێ‌ (ئیران، تركیا، ... هتد) د ناڤ هەمیێدا تو (5%)ژی نابینی یێ‌ مللەتی بت، ئەرێ‌ ئەڤە دەولەتینیە؟!
د زانین هەتا دەولەت بشێت ب درستی خوە ڕاگرت، دڤێت هند ڕێژەیەكا زێدە ژ بەرهەمی ئامادە بكەت، هەتا نەكۆ بتنێ‌ تێرا ناڤخوەییا وێ‌ بكەت، بەلكۆ دڤێت بۆ وەلاتێن دیژی ڕەوانە بكەت، بۆ ڤێ‌ چەندێ‌ مە پێدڤی ب هندەك بزنس مەنان هەیە ب كارێ‌ وەكیلیێ‌ ڕابن و تشتی ژ دەولەتێ‌ دەربێخن و بۆ بینن ژی، دیسان كا چەوا بۆ دەرڤە دنێرن، دڤێت وەسان بازارەك بۆ ناڤخوەیا وەلاتی ژی هەبت، هەتا وەلاتی بشێن بازاری د ناڤخوەدا ژی بكەن و پێدڤیێن خوە ب دەستڤە بینن.
دڤێت د ناڤ دەولەتێدا چینەك هەبت ب ڕێكخستنا كارۆبارێن وەلاتییان ڕابن، ئەم دشێن ئەڤێ‌ چینێ‌ ب ناڤ بكەین ب چینا (خودان بیر و عەقلمەند)، لێ‌ لگەل هندێدا ئەم بزانین ئەڤ كەسێن هە نەشێن هەمی وەلاتی بتنێ‌ ب ڕێڤە ببەن، بەلكۆ پێدڤی ب هندەك كەسان هەیە خودان هێزا فیزیكی (لەشی)بن، هەتا ئەڤ كەسێن هە بهێزا خوە بشێن كارێن گران ئەنجامبدەن، داكۆ بهاریكارییا عەقلێ‌ كەسێن بسپۆر بشێن ئاڤەدانیێ‌ پەیدابكەین، ئەڤ كەسەژی ب (كرێكار)دئێن نیاسین. هەردیسان ژ پێدڤیێن دەولەتێیە نەبتنێ‌ د ئالیێ‌ جل و بەرگ و پێلاڤاندا كاربكەت، بەلكۆ پێدڤییە" د ئالیێ‌ هونەرێ‌ جوانكاریێ‌ و وێنەكێشان و زەخرەفێ‌ و ماددێن وەكۆ زێر و زیڤی بەرهەم بینن".
هەردیسان ئەفلاتوون چەختیێ‌ لسەر ڤێ‌ دكەت، دڤێت بەردەوام گەشەیێ‌ ب دەولەتا خوە بدەین و د چەندین ئالیێن دیدا پێش بێخین، ژ وانژی:"پێدڤیە قەبارا دەولەتێ‌ هند مەزن بت هەتا بشێت خانەیێن كۆمەلایەتی و پیشەوەران بهێت درستكرن، دڤێت خودان نێچیرڤان و ماسیگر و هونەرمەند و پەیكەرتاش و شێوەكار بین، هەردیسان دڤێت هەلبەستڤان و ئەوێن حەژ هەلبەستێ‌ دكەن هەبن، دیسان شانۆكار و سەماكەر و ڕاهێنەر و كۆرسیێن شانۆیێ‌ و دەرهێنەرژی هەبن، دیسان هوستایێن شارەزا د ئالیێ‌ درستكرنا كەل و پەلێن ناڤ مالێدا هەبن، دیسان دڤێت مامۆستا و پەرستار و چێشتلێنەر و خودان تەرش و تەوال...هتد هەبن" دیسان دڤێت بەردەوام گەشەیێ‌ ب دەولەتێ‌ بدەین و وێ‌ ب پارێزین ژ دەستێن دۆژمنان و ئەڤ كارەژی ب"دانانا سۆپایەكێ‌ د ئامادەباشیێدا بۆ پاراستنا مال و مۆلكێ‌ خەلكی".
لدۆماهیێ‌ مە دڤێت وێ‌ ژی بێژین: ئەفلاتوون ئاماژێ‌ پێدكەت، بۆ هەبوونا دەولەتەكا ب دڕستی هاتییە دامەزراندن، و هەتا ببت دەولەتەكا كامل، پێدڤییە چوار بنەمایێن سەرەكی هەیە، ئەوژی:
1- فەزیلەتا عەقلی.
2- ئازایەتی (دلێری).
3- خوەگرتن: هەماهەنگییە د ناڤبەرا بهێزترین و بێ‌ هێزترین تۆخمدایە.
4- دادپەروەری.
_____________________________
ژێدەر:
1- كۆمار، ئەفلاتون، وەرگێران: سوران عومەر و هندەكێن دی، چاپخانەی ڕۆژهەلات، بێ‌ چاپ، هەولێر، 2015.
2- ئینسایكلۆبیدیای كومەلناسی، د. ئیحسان محەمەد ئەلحەسەن، وەرگێران: دانا مەلا حەسەن، چاپا ئێكێ‌، چاپخانەی سەردەم، سلێمانی، 2012 .
3- ئینتەرنێت، ئینسایكلۆپیدیا (من هو أفلاتون؟).