دادپەروەری د نەرینا ئەفلاتوونیدا

 

دەما مرۆڤاتیێ د ناڤ جیهانێدا هەست ب هەبوونا ستەمكاریێ كری ل هەمبەری خوە، و هەستكری زۆلما لێ دهێتكرن ژلایێ هەڤالبەندێ لگەل وانان ژیانا خوە دەربازدكەن، ل وی دەمی ڕابووینە ب دویڤ دادگەریێ و ژێدەرێ وێدا گەریاینە، داكۆ بشێن خوە بگەهینن دادیا ڕاستەقینە، بەشەك ژ دادگەری د جیهانا ئیسلامی هاتییە هەبوونێ، و ئەڤا د نهاداژی ل ئەورۆپایێ پێشچاڤێ مە دكەڤت بەشەكە ژ هەمان دادگەری و ڕەنگە هێشتا نەگەهشتبت وێ هەبوونێ ژی، ڕەنگە هەبوونا ڤێ دادیێ د ناڤ جیهانا ماددییا ئەم تێدا دژین تشتەكێ مەحال بت و نەشێت ب دەستڤە بهێت، ڕاستە ل هەمی جیهانی باس ل دادیێ دهێتكرن، ئەڤەژی ژ ئەگەرا چییە؟ ژ دەرئەنجاما نەبوونا دادیێ یە و چونكی كانیەكە هێشتا جیهانێ نەشیایە بگەهتە سەرەكانییا وێ و ئاڤا شرینا وێ ڤەخۆت، دبت نەگەهتێ ژی هەتا بەرەڤ جیهانا ئایدیالی (نموونەی) دچت، ژ نووڤە ب دادگەرییا ڕاستەقینە شادبت.


دادپەروەری (العدالە: JUSTICE):
ئێك ژ بهایێن جڤاكیێن گرنگ دهێت ل قەلەمدان، و ژیان لسەر دهێت ئاڤاكرن، بهایێ وێ ب چ ڕەنگەكی ژ دیمۆكراسیێ و یەكسانیێ كێمتر نینە، ئەگەر زێدەرت نەبت، چونكی یەكسانی ئەوە تو هەمی كەسان وەكۆ ئێك لێ بكەیی، لێ دادگەری یا جودایە، بۆ نموونە: ئەگەر كەسەكێ زەنگین ڕابت ب دابەشكرنا كۆژمەكێ پارەیی ب سەر هژمارەكا خەلكیدا، و ئەو دابەشكرنە ب ڕەنگەكێ یەكسان بت لسەر هەمی كەساندا بێكۆ زەنگینی و هەژاریا وان كەسان ل بەر چاڤ بهێت وەرگرتن، دبت ل وی دەمی ستەم ل هندەك ژ وان كەسان بهێتكرن، و كەسێن هەژار و زەنگین هندی ئێك وەرگرن، لێ دادپەروەری وەكهەڤیێ و گونجاندنەكێ د ناڤبەرا واندا پەیدادكەت، بۆ نموونە: ئەگەر هەمان نموونا سەری بینین و كەسەك بهێت ب دادگەری كۆژمەكێ پارەیی بسەر هندەك كەساندا دابەش بكەت، ل وی دەمی ژیارا كەسێن هەژار ل پێشچاڤ بگریت، و كەسێن زەنگین كێم پاران یانژی ئێكجار نەدەتێ و بەلێ كەسێن هەژار كۆژمەكێ زۆر بدەتێ داكۆ دادگەری د ژیانا واندا پەیدا ببت، بەلێ دبت هندەك كەسان هەردوو چەمكێن دادپەروەری و یەكسانی ژ هەڤ جودا نەكربن، بۆ نموونە زانایێ (هۆبهاوس)ی پەرتووكەك دانایە ب ناڤێ (ڕەگەزێن دادپەروەریا جڤاكی) و دادگەری پێناسەكرییە ب"جۆرەكێ یەكسانیێ یە، د دەستڤەئینانا بەرژەوەندییا گشتیدا بایەخەكێ گەوهەری هەیە، ئەڤ یەكسانیەژی د پڕاكتیزەكرنا یاسا و ڕێسایاندا پەیدادبت د سەر هەمی تاكێن جڤاكیدا ب ڕەنگەكێ یەكسان".


گەلەك جاران خەلكێ داخازا مافێ خوە كرییە و خواستییە حوكمەت و گرۆپێ بجه ئینەرێ دادیێ ئەوان مافێن ڕەوایێن وان ب دڕستی د سەرواندا دابەش بكەن، لێ ئەڤ یەك بۆ حوكمەت و گرۆپان یا خۆش نەبوویە، هەروەكۆ نها گەلەك دبینن ئەڤە تێكدەرێن جڤاكینە و كاری ژبۆ وێرانكرن و تالانكرنا جڤاكی دكەن، لەورا ڕابووینە ب كوشتن و سزادانا ئەوان كەسێن داخازا مافێن ڕەوایێن خوە دكەن، ژ دایكبوونا زیندانان ژی هەڤدەمە لگەل بەرەڤ پێشچوونا مرۆڤاتیێ و سەرهەلدانا گەلەك زانستێن نوی، مینا زانستێ تاوانناسی (كریمینۆلۆژی) و كۆمەلناسی و دەروونناسی (سایكۆلۆژی)، ئەڤان زانستانژی بزاڤكرییە كەسێن زیندانبووی بێخن دژێر چاڤدێرییا ڤەكۆلینێن خوەدا، ل بارا سزادانا خەلكی ژی (ئەفلاتوون) دبینت "ئەو كارێ مرۆڤێ چاك نینە؛ ئەو كەسێ خەلكێ ئازار ددەت... ، ئێشان و ئازاردانا هەڤال یان هەر كەسەكێ دی كارێ مرۆڤێن دادگەری نینە، بەلكۆ كارێ ستەمكارایە".


شەركرن بۆ ب دەستڤە ئینانا دادپەروەریێ:
سرۆشتێ مرۆڤی د چێكرنێدا هەمی دەمان د بزاڤێدایە بگەهت بەختەوەریێ، دەما زارۆكە هەست دكەت و ب ڕاستیژی هەمی بەختەوەرییا وی د بەرسینگێ دەیكا ویدایە، دیسان دەما هندەكێ مەزن دبت و دگەهت ئاستێ سنێلەیێ هەمی بزاڤان دكەت بگەهت ئەوان هزرێن وی هەین، خوە وەكۆ كەسەكێ مەزن نیشانددەت، هزرا وی گەهشتنە ب وێ كچا وی دڤێت و چەندین هزرێن دی، پاشی دەما مەزن دبت و ب خێزان دكەڤت ل وی دەمی بارێ وی گران دبت و ل كۆمكرنا پارەیی دگەرت، بزاڤا لگەل ڤی دكەت و لگەل یێ دی دكەت داكۆ بشێت ژیانا خوە و خێزانا خوە دابین بكەت و د ڤێ دەرئەنجامێدا دبت گەلەك جاران زیان بكەسێن دەردوورا وی بكەڤت ژ سەدەما وی و ئەو دادپەروەرییا جڤاكی بهێت تێكدان.


هەبوونا مرۆڤی بەردەوام د ململانێیا شارستانیدایە بۆ گەهشتن ب بەختەوەریێ، بەلێ ئەم نزانین "دەما مرۆڤ یێ زارۆك خودان ساخلەمی و دەمە، لێ پارە نینن، دیسان دەما مرۆڤ مەزن دبت خودان پارە و ساخلەمییە، لێ دەم نینە، و پاشی هەر د گێژەڤانكییا ڤێ بزاڤ و سیراعێدا مرۆڤ دگەهت ژیێ پیریێ ل وی دەمی هەتا مرۆڤ دبت خودان مال و دەم، پاشی مرۆڤ ساخلەمییا خوە ژ دەست ددەت" ئێدی ژیان ب ڤی ڕەنگییە و بەردەوام د هزرا خوەدا ل بەختەوەریێ دگەرت – بێگومان دادی ژی ڕێكەكە بۆ بدەستڤە ئینانا بەختەوەریێ- لێ دبت مرۆڤ نەشێت د ناڤ ڤێ ژیانێدا بگەهتێ، هەرچەندە بەردەوام د ململانێدایە بۆ ڤی كاری، لێ دەرئەنجام بەرۆڤاژی دهێن.


د ڕۆژەڤا ئەڤرۆدا تێگەهێ شەركرن بۆ دەستڤەئینانا دادگەریێ د جیهانا ڕۆژئاڤادا، ئێك ژ تێگەهێن گرنگە د ناڤ جیهانێدا و ڤەكۆلینێن جودا لسەر ڤی ئالی دئێن دروستكرن، و هندەك كەس ئەڤی تێگەهی ب هەمان جیهادا ئیسلامی ل قەلەم ددەن، ڤەكۆلینەك ژ لایێ (چارلز ئەمجەد عەلی)ڤە هاتییە ئەنجامدان و پاشی د گوڤارا (Dialog) دا و د ژمارا (پایز)ا سالا (2009)دا یا تایبەت ب ئیسلامێڤە، هاتییە بەلاڤكرن، گوڤارەكا ئنگلیزییە، ژلایێ دزگەهێ (بلاك ویل)ڤە دئێت بەلاڤكرن.


د ناڤ ڤەكۆلینێدا بزاڤ هاتییەكرن چەمكێ شەركرن بۆ دادپەروەریێ د ناڤبەرا مەسیحی و ئیسلامێدا هاتییە بەحسكرن، خالێن وەكهەڤ و جودا تێدا هاتینە دیاركرن، جوداهییا د ناڤبەرا هەردوو ئاییناندا د وێ خالێدایە یاكۆ بنەرەتا دینێ وان ژێ هاتی، ئەو دبێژت: "تێگەهێ شەركرن ژبۆ دادپەروەریێ چ بنەمایەكێ دینی بۆ نینە، چ ڕەنگڤەدانەك د ناڤ پەیمانا نوی (العهد الجدید)دا نینە، بەلێ تێگەهێ جیهادێ د ناڤ جیهانا ئیسلامیدا بۆ سەردەمێن كەڤن ڤەدگەرت هەر ل وی سەردەمێ دەولەتا مەدەنییا مەدینێ دروستبووی لسەردەمێ پێغەمبەریدا (سلاڤ لێ بن)، سەرهلدانا ڤی تێگەهی ژی د ناڤ مەسیحیەتێدا ل وی دەمی هات دەما دەستهەلاتا سیاسییا ڕۆژئاڤایی ڕەخنەیێن توند ئاراستەیی كەنیسێ كرین داكۆ ڕێكەكێ و بەدیلەكێ بۆ جیهادا ئیسلامی ببینن، ئەڤەژی ب مەرەما ڕێدانێ بۆ ب دەستهەلاتا سیاسییا دەڤەرێ داكۆ هێرشان بینت سەر جیهانێ و وەلاتان داگیربكەت" ئەڤ چەندەژی د نوكەدا باش یا دیارە ژ شەرێ ب ناڤێ تیرۆرێ بۆ دەستەبەركرنا ئاشتی و دادپەروەریێ وەلاتێن زلهێزێن جیهانێ یێن وەكۆ (ئەمریكا، بریتانیا، ڕۆسیا، ...هتد) ب كەڤلكێ پەزی و ب كێلبێن گورگی چ بسەرێ جیهانێ ئینایە، هەتا وی ڕادەیی ب ناڤێ (مافێ مرۆڤی، مافێ ئافرەتێ، مافێ زارۆكی...هتد) و ژ هزار مافێن درەو جیهانا ڕۆژهەلاتی وێراندكەن، هەمی خێراتێن وانژی ب (بەرامبەر پەیداكرنا شەری د ناڤ وەلاتیدا و پاراستنا كۆرسیكا دەستهەلاتدارێن دكتاتۆر) ڤان گوتنێن بتنێ حبرەكا لسەر كاغەزێ دكەن و هەمی خیانەتە و بازرگانییە ب مرۆڤان و ئەڤا ل ڤان ڕۆژان و ب تایبەت ل ڕۆژا (4/4/2017) ل وەلاتێ سۆریێ ڕویدایی ژ كێمیا بارانكرنا باژێرێ (ئیدلب)ێ و شەهیدكرنا پتری (100) كەسان ژ سڤیلان و هژمارەك ژ زارۆكان د ناڤدابوون، و دیسان برینداركرنا (400) كەسان، ئەڤەیە مافێ مرۆڤی؟!


هەر د ناڤ ڤەكۆلینا دەربازبوویدا هاتییە"تیۆرا شەرێ دادپەروەریێ د ئیسلامێدا شیایە ب درستی ڕه و ڕیشالێن دادیێ بچینت، و دارا وێ شین بكەت، ئەڤەژی د سەركەڤتنا ئیسلامێدا باش دیاردبت دەما شارستانیەتا دەریایا ناڤەراست ئاڤاكری ب فەلسەفە و ئەخلاقێ خوە، دیسان ب گوتارا خوە یا سیاسی و پاشی ب وەرگێرانا بەرهەمێن (ئەفلاتوون، ئەرستۆ...هتد) ئانكۆ ب هەبوون و گرنگیدانا فەلسەفا ڕۆژئاڤایی و ئاڤاكرنا بنگەها شارستانیەتا ئیسلامی لسەر ڤی بنەمایی".


د دیرۆكێدا گەلەك فەیلەسۆف و زانایان باس ل بابەتێ دادپەروەریێ كرییە، بۆ مەرەما گەهشتن ب خوەشیا ژیانێ و لادانا پەردەیێن تاریی ژ سەر ژیانا ئەم تێدا دژین، داكۆ مرۆڤاتیی ب هەبوونا خێر و شادیێ شاد ببت و دویر بكەڤت ژ ڕۆحا شەرەنگیزیێ، بۆ نموونە (ئەرەستۆ) باس ل جۆرێن دادپەروەریێ كرییە و دابەشی سەر سێ جۆرانكرییە (دادپەروەرییا دابەشكاری، دادپەروەرییا ڕاستڤەكرنێ) و دیسان زانا (هۆبهاوس) سەرەرایی ڤان هەردوو خالێن ئەرستۆیی جۆرەكێ دیژی ب ناڤێ "دادپەروەرییا ئالۆگۆركرنێ" لێ زێدەكرییە، ئەڤ جۆرێ دادپەروەریێ تاك و گرۆپ و دەولەت پڕەنسیپێن وێ پڕاكتیك دكەن. بەلێ دادپەروەریێن دابەشكاری و ڕاستڤەكری هەردوویان: پێدڤی ب حوكمەتەكێ یان دەستهەلاتەكا فەرمانڕەوا هەیە داكۆ پڕاكتیك بكەت.


فەیلەسۆفێ جیهانیێ ب ڕەگەز یونانی (ئەفلاتوون)ی د ناڤ گەلەك جهێن (كۆمار)ا خوەدا ئاماژە ب گەلەك چەمكێن سەردەم كرییە و دادپەروەریژی ژ وان زاراڤایە و لگەل سەردەمێ وی ژبەری هەبوونا حەزرەتێ عیسا (سلاڤ لێ بن) هەتا نهاه ێشتێ خەونەكە و ب دڕستی نەهاتییە هەبوونێ، ڕەنگە نەهێت هەبوونێ ژی، چونكی ئەو ئاماژێ ب باژێر (دەولەت)ەكێ دكەت و گەلەك جاران یێ ڕەشبینە ب هاتن و هەبوونا ئەڤێ دەولەتێ كۆ ژ دایك نابت.


ئەفلاتوون دبینت دادپەروەری "د دەما هەبوونا ئازادیێدا یا پێدڤییە هەبت" و ئەو وەسا دبینت "دادپەروەری ئەوە تو مفایی بگەهینی هەڤالێ خوە و زیانێ بگەهینی دۆژمنێ خوە"، ئەگەر ئەڤێ گوتنێ لسەر ژیانا مە یا ئەڤرۆ بجه بینین دێ دیاربت ئەم بەرۆڤاژینە و ئەم وەكۆ مەزن دبێژن "بۆ خەلكێ بەحرین و بۆ خوە ژەحرین" ڕۆژەڤا مەژی بەلگەیە لسەر ڤێ یەكێ، هەر ژ سیاسیێن وەلاتی بگرە هەتا بچووكترین كەسێن جڤاكی(ئەگەر هندەكێن كێم نەبن)، ئەرێ مە دادی ژی دڤێت؟ دیسان دبێژت:"ئەگەر ئەم ل زێری بگەرین و ئەو ڕەفتارێن مە نابن ڕێگر لهەمبەری ڤی كاری، دادپەروەری گەلەك ژ زێری ژی ب بهاترە" دبت بۆ هندەك كەسان مال و پارە گەلەك ب قیمەت بت، لێ بهایێ دادگەریێ گەلەك ب قوەترە ژڤێ ژی.


ئەو دبینت سەركردێ دادپەروەر ئەڤەیە دەما دبێژت:"چ فەرمانڕەوایەك نینە (دەستهەلاتدار ب ڕامانا پەیڤێ دەستهەلاتداربت) د هەر چ كەش و هەوایەكێ هەبتدا دەستهەلاتا خوە بۆ بەرژەوەندیێن خوە یێن تاكەكەسی ب كاربینت، ئەو هەمی شارەزایی و بلیمەتییا خوە بۆ ڕەعیەتا خوە بكاردئینت، هەر تشتێ ئەو دكەت و دبێژت بۆ كەسێن ژێر دەستهەلاتا خوە دكەت" لێ مخابن هەر ئەو بخوە ئەڤێ چەندێ نابینت ب دەستڤە بهێت لەورا هەر دبێژت:"ئەرێ تو دبینی شڤان بۆ بەرژەوەندییا تەرش و تەوالێ خوە كاردكەن و ژبلی بەرچاڤگرتنا مفایی بۆ خودانێ وی پەزی، ئەم بخوەژی بێ ئاگەهین ژ وێ یەكێ سەردارێن دەولەتانژی وەكۆ ئەوی كەسێ بەرێخوەدانێ ل تەرشێ خوە دكەت، هەمان ڕەنگ ئەوژی بەرێخوەدانێ ل خەلكی دكەن...، تو بێ ئاگەهی ژ وێ یەكێ دادپەروەرییا حەق فەزیلەتەكە ب تنێ بۆ كۆمەكا كەسایە و ئەگەر هویرتر بێژم بۆ بەرژەوەندییا چینا بهێز یا دەستهەلاتدارە، ئەڤەژی لسەر حسابا كەسێن گوهدارییا فەرمانێن وان دكەن...، ئەڤ كەسێن بهێز ب ناڤێ دادپەروەریێ كاردكەن، هەمی دەمان د پەیوەندیاندانن لگەل دەولەتێ هەردەما ئاریشەیەكا وەكۆ باجێ بۆ وان پەیدابوو كاردكەن بۆ وێ یەكێ باجێ كێم بدەن حوكمەتێ و هەر تشتەكێ هەبت ژ مەسەلەیێن وەزیفی و پلەیان ئەو ب دەستڤە بینن" ئانكۆ ب هیچ ڕەنگەكێ ئەو هەست ب دادپەروەریێ ناكەن لگەل كەسێن ژێر فەرمانا خوە و بتنێ چینەك و هندەك كەس دبن چەتەیێن د ناڤ جەرگێ وەلاتیدا و هەر تشتەكێ هەی ژ وەلاتی ژ تالانكرن و وێرانكرنێ بۆ بەرژەوەندیێن خوە ددەن كاری، و پاشی لسەر دەزگەهێن مەدیایی گازی دكەن و بانگێ دادپەروەریێ ڕادگەهینن.

بۆ بجه ئینانا دادپەروەریێ د ناڤ باژێرێ خەیالیێ ئەفلاتوونیدا ئەو دەستەیەك ژ خەلكی پەسەنددكەت بۆ بڕێڤەبرنا دەولەتێ ئەوژی كەسێن ژ (هەژی)نە، ئەو دیاردكەت ئەگەر كەسەكێ ژ هەژی دەستهەلات بكەڤت د دەستیدا "ل وی دەمی ئەو شەرەفا خوە بۆ كۆژمەكێ پارەیی یان تشتەكێ بێ قیمەت ناشكێنت و بن پێ ناكەت، ئەوان نەڤێت خەلك بێژتە وان كرێگرتی ب ئەگەرا وەرگرتنا پارەیەكێ لهەمبەری ئەو كارێ ئەو دكەن، ئەوان نەڤێت خەلك گازیكەنێ دزیكەر ژبەركۆ ئەوان كۆژمەكێ پارەیێ ب دەستڤە ئینایی د وەزیفا خوەدا، بەلكۆ ئەڤ كەسێن هە هەمی دەمان ل شەرەف و ناڤداریێ دگەرن" ئەفلاتوون دبێژت: "دڤێت كەسێن ژ هەژی حوكمی بگرن دەست و ئەگەر ئەو لسەر ڤێ چەندێ ڕازی نەبوون، دڤێت ئەو بهێن سزادان، و باشترین جۆرێ سزایژی ئەوە كەسێن نەژهەژی بهێن دەستهەلاتێ ل وان بكەن، چونكی دبت ئەڤە ببت ڕێكەك بۆ ترسا كەسێن ژهەژی ژ كەسێن خراپ كۆ دەستهەلات كەفتی دەستان دێ وەلاتی بەرەڤ تالانكرنێ بن، ل وی دەمی دێ كەسێن چاك ڕازی بن دەستهەلاتێ وەرگرن، نەژبەر مەرەما ب دەستڤەئینانا پارەیی، بەلكۆ ژبەر مەرەما پاراستنا حالێ وەلاتی، داكۆ باش بكەن، چونكی ئەو دبینن كەس ژ وان باشتر نینە دەستهەلاتێ بگرن دەست و وەلاتی بڕێڤەببەن" د ناڤ مللەتیدا یا دیارە كەسێن ژ هەژی هاتینە لادان و پشتگوه هاڤێتن و گەلەك كەسێن نەژهەی چووینە سەر كۆرسیا فەرمانداریێ و بووینە ڕێڤەبەرێن خەلكی، لەورا ژیارا مە یا نها گەلەك یا دیارە و ڕەوش یا ئالۆزە، یان دڤێت چارەكەین، یانژی دێ باجا وێ ئالۆزیێ دەین.


______________________________
ژێدەر:
1- كۆمار، ئەفلاتوون، وەرگێران: سۆران عومەر حەمە، و...هتد، بێ ژمارا چاپێ، چاپخانا ڕۆژهەلات، هەولێر، 2015.
2- ئیسایكلۆپیدیای كۆمەلناسی، د.ئیحسان محەمەد ئەلحەسەن، وەرگێران: دانا مەلا حەسەن، چاپا ئێكێ، دەزگەهێ چاپ و وەشانا سەردەم، سلێمانی، 2012.
3- زانین و دەستهەلات (خوێندنەوەیەكی فوكۆ وەك خۆی)، د. كەمال میراودەلی، چاپا ئێكێ، چاپخانا ڕەنج، بێ جه، 2007.
4- أكاذیب التاریخ الكبری، مجدی كامل، الطبعە الاولی، بدون مطبع، القاهرە، 2011.