توركــیا ‌و هەمواری دەستوور لە ڕیفراندۆمی گشتی 16ـی نیساندا

  شەممە, 15 نیسان 2017 11:41

 

بە ئاوڕدانەوەیەك لە مێژووی دەستوورەكانی توركیا، دەبینین لە كاتی دروستبوونی كۆماری توركیاوە تاك ‌و ئەمڕۆ، ئە‌و وڵاتە خاوەنی سێ دەستوور بووە، ئەوانیش (دەستووری ساڵی 1924‌ ‌و 1961‌ ‌و 1982). لە ئێستاشدا دەستووری كارپێكراوی ئە‌و وڵاتە، دەستووری ساڵی 1982ـە، كەلە 177 ماددە پێكدێت ‌و لە ڕێكەوتی 7ـی نۆفەمبەری 1982ـەوە ڕیفراندۆمی بۆ كراوە، سەرباری ئەوەی چەندین هەوڵدراوە _هەڤدە هەوڵ_، بۆ هەمواركردنی ماددە ‌و بڕگەكانی. 

بەپێی ماددەی (175)ـی دەستووری 1982، هەمواركردنەوە ‌و دەستكاریكردنی دەستوور پێویستی بە (330) دەنگە، وە دەبێت لە ماوەی (60) ڕۆژیش گۆڕانكارییەكە بخرێتە ڕاپرسییەوە و، (٥١%)ـی دەنگەكانی ڕاپرسیش بەدەست بهێنێت بۆ ئەوەی بچێتە بواری جێبەجێكردنەوە.

لەسەر بنەمای ئە‌و ماددە دەستووریە، پەرلەمانی توركیا دوای كۆمەڵێك كۆبوونەوە ‌و دەنگدان بۆ پڕۆژە یاسای هەمواری دەستوور ‌و گۆڕینی سیستەمی سیاسی لە‌و وڵاتە، دواجار لە ڕۆژی چوارشەممە ڕێكەوتی 18ـی كانونی یەكەمی 2017، پڕۆژەكە بە (٣٣٩) دەنگی بەڵێ بەرامبەر (١٤٩) دەنگی نەخێر پەسەندكرا. وە ڕۆژی ھەینی ڕێكەوتی 10ـی شوباتی 2017 "رەجەب تەیب ئەردۆغان" سەرۆككۆماری توركیا واژۆی لەسەر یاسای ھەمواری دەستووری توركیا كرد ‌و كۆمسیۆنی هەڵبژاردنەكانی توركیاش لە ڕۆژی یەك شەممە ڕێكەوتی 16ـی نیسانی 2017، پرۆسەی دەنگدانی ‌هاوڵاتیانی توركیا له ناوەوەی وڵات، بۆ ریفراندۆمی هەمواری دەستوور ئەنجامدەدات. ئەگەرچی پرۆسەی دەنگدانی ‌هاوڵاتیانی توركیا لە دەرەوەی وڵات بۆ ریفراندۆمی هەمواری دەستوری توركیا، لە 27ـی ئازار دەستیپێكرد ‌و لە 9ـی نیسان تەوا‌و بو‌و كە ٢ ملیۆن ‌و ٨٩٥ هەزار ‌و ٥٦٧ دەنگدەری تورك لە دەرەوەی وڵات مافی دەنگدانیان هەبو‌و لە ١١٩ نوێنەرایەتی توركیا له تەواوی وڵاتانی جیهان.
پڕۆژەیاساكە _پڕۆژەیاسای هەمواری دەستوور_ ، لە (١٨)ماددە پێكدێت. گرنگترین خاڵەكانی خۆی دەبینێتەوە لە دووبارە داڕەشتنەوە ‌و ڕێكخستنی هەرسێ دەسەڵاتی یاسیادانان ‌و جێبەجێكردن ‌و دادوەری، هەر بۆیە پڕۆژە یاسیەكەش بە پڕۆژەی گۆڕینی سیستەمی سیاسی لە ‌و وڵاتە ناودەبرێت، دیارترین گۆڕانكاریەكانیش، بریتین لە:

یەكەم: هەمووار ‌و گۆڕانكاریەكە لەسەر ئاستی دەسەڵاتی یاسادانان _پەرلەمان_:
- ژمارەی ئەندامانی پەرلەمان لە ٥٥٠ پەرلەمانتارەوە، دەبێت بە ٦٠٠ پەرلەمانتار.
- تەمەنی خۆكاندیدكردن لە ٢٥ ساڵییەوە، دەكرێت بە ١٨ ساڵ.
- هەڵبژاردنی خولی پەرلەمانی هەر ٥ ساڵ جارێكە ‌و لە هەمان ڕۆژدا ئەنجام دەدرێت.
- پەرلەمان دەتوانێت دۆسیەی لێكۆڵێنەوە لەسەر سەرۆككۆمار، جێگرەكانی سەرۆككۆمار ‌و وەزیرەكان بكاتەوە.
- پەرلەمان بە هەماهەنگی لەگەڵ سەرۆك كۆممار، دەتوانێت بڕیاری دووبارە ئەنجامدانەوەی هەڵبژاردن بدات.
وه بەرواری ٣ـی تشرینی دووەمی ٢٠١٩، هەر یەك لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی توركیا ‌و هەڵبژاردنی سەرۆككۆمار، بەیەكەوە ئەنجام دەدرێن.

دووەم: هەمووار‌ ‌و گۆڕانكاریەكە لەسەر ئاستی دەسەڵاتی جێبەجێكدرن:
- سەرۆككۆمار، سەرۆكی دەوڵەتە‌ ‌و لوتكەی دەسەڵاتی جێبەجێكردن دەگرێتە ئەستۆ‌‌و فەرماندەی گشتیی هێزە چەكدارەكانە.
- سەرۆككۆمار لە هەمان كاتدا دەتوانێت سەرۆكی حزبەكەی بێت ‌و پەیوەندی بە پارتەكەیەوە ناپچڕێت.
- سەرۆككۆمار دەتوانێت باری نائاسایی ڕابگەیەنێت.
- سەرۆككۆمار تەنیا دەتوانێت بۆ دو‌و خول سەرۆككۆمار بێت، هەر خولێكیش ٥ ساڵه.
- ئە‌و هێز ‌و لایەنەی كە پاڵێورا ‌و بۆ سەرۆككۆمار دەپاڵێوێت، دەبێت بە لایەنی كەمەوە ٥%ـی كۆی دەنگەكانی وڵات بەدەست بهێنێت، یان ١٠٠ هەزار دەنگدەر دەنگی پێ بدەن. ئە ‌و پاڵێوراوەی كە لە هەڵبژاردندا لە 51%ـی دەنگەكان زیاتر بێنێت، بە سەرۆككۆمار هەڵدەبژێردرێت.
- سەرۆككۆمار، جێگرانی سەرۆككۆمار ‌و وەزیرەكان دادەمەزرێنێت ‌و كۆتاییی بە ئەركەكانیشیان دێنێت.
- بودجەی ساڵانەی وڵات لە لایەن سەرۆككۆمارەوە پێشكەشی پەرلەمان دەكرێت.
- ئەنجومەنی وەزیران هەڵدەوەشێتەوە‌ ‌و ئەرك‌ ‌و دەسەڵاتەكانی دەسەڵاتی جێبەجێكردن لەژێر دەستوور‌ ‌و یاساكان لە لایەن سەرۆككۆمارەوە بەڕێوە دەبردرێت.
- سەرۆككۆمار دەتوانێت بۆ گۆڕانكاریی یاسایی لە دەستوور، پڕۆژە پێشكەشی گەل بكات بۆ دەنگدان ‌و ڕاپرسی لەسەری.

سێیەم: هەمووار‌ ‌و گۆڕانكاریەكە لەسەر ئاستی دەسەڵاتی دادوەری:

- دادگەی باڵای تێهەڵچوونەوەی سەربازی، دادگەی فەرمانگەی باڵای سەربازی‌ ‌و دادگە سەربازییەكان هەڵدەوەشێتەوە.
- كەمكردنەوەی دادەررانی دادگای دەستووری لە 17 دادوەرەوە بۆ 15 دادوەر.
هەرچی پەیوەندی بە دەرەنجامی ڕیفراندۆمەكە ‌و پێشبینیەكانەوە هەیە دەربارەی، ئاماژە بە ئاماری كۆمپانیای (نێت/NET) بۆ لێكۆڵینەوە ‌و ڕاپرسی دەكەین، كە لەسەر ئاستی ٢٦ شاری توركیا ئەنجامیداوە، سەبارەت بە ڕێفراندۆمی دەستوری توركیا، بە گوێرەی دەرەنجامەكانی ئەم ڕاپرسییە ٤٥.٨%ـی بەشداربووانی راپرسیەكە دەنگی نەخێریان داوە ‌و ٤٣.٨% دەنگی بەڵێیان داوە، هاوكات ١٠.٤% بەشداربووان هێشتا بڕیاریان نەداوە سەبارەت بە ئاراستەی دەنگەكانیان لە ڕێفراندۆمەكە دا. ئەگەر ئەورێژەیەی كە تائێستا دەنگەكەیان یەكلایی نەبووەتەوە لەنێوان نەخێر ‌و بەڵێدا، دابەشبكرێن بەسەر هەرد ‌و بەرەكەدا، ئەوا دەرەنجامی راپرسیەكە بەم جۆرەی لێ دێت: ٥١.١ % نەخێر ‌و ٤٨.٩% بەڵێ.

 

سەروەر حەمە ئەحمەد

مامۆستا لە بەشی زانستە سیاسیەكان/ كۆلێژی یاسا‌و زانستە سیاسیەكانی زانكۆی سەلاحەدین-هەولێر.

توێژەر لە سەنتەری توێژینە‌وەی سیاسی‌و ستراتیژی (CPSS).