ئه‌خلاق د ديتنا قوتابخانێن فه‌لسه‌فيدا 

هه‌بوونا رێژه‌يه‌كا نه‌كێم ژ قوتابخانێن فه‌لسه‌فى ل ڕۆژهه‌لات و ڕۆژئاڤايێ جيهانێ، ژ ڤى ده‌رئه‌نجامى هزر و بيرێن جودا هاتن هه‌بوونێ و ديتنا وان به‌رامبه‌ر مه‌سه‌له‌يێن (جيهان، هه‌بوون، خودا) ژ هه‌ڤ جودانه‌ و هه‌ر ئێك ب نێرينه‌كێ به‌رێخوه‌دانێ ل ڤان مه‌سه‌لا و چه‌ندين مه‌سه‌له‌يێن ديژى دكه‌ت، (ئه‌خلاق) ژى ئێك ژ وان بابه‌تايه‌ يێن ديتنا فه‌يله‌سۆف و قوتابخانێن گرێداى ب وانڤه‌ ژ هه‌ڤ جودا.

په‌رتووكا (بنه‌مايێن فه‌لسه‌فا ئه‌خلاقى) يا نڤێسه‌ر (رابرت ال. هولمز) ده‌رباره‌ى ئه‌خلاقى و ديتنا قوتابخانێن فه‌لسه‌فييه‌ ده‌رباره‌ى وى، نڤێسه‌ر تێدا هه‌ر ژ سه‌رده‌مێ يونانا كه‌ڤن و هه‌تا سه‌رده‌مێن نوى ژ فه‌لسه‌فا (فيمينيستى، كانت)ى تێدا به‌حس دكه‌ت، بابه‌تێ ل خارێ به‌شه‌كه‌ ژ وێ په‌رتووكێ.

ئه‌و تيۆرێن دگوتن: درستيا ئه‌خلاقى (يێن كو د چارچوڤێ دادوه‌ريا ئه‌خلاقيدا نێرين دكرن) بێ هيچ گومانه‌ك ل سه‌ر بنه‌مايێ خێرێ هاتييه‌ دانان (ئه‌ڤێن ل ژێر چارچوڤێ ب قيمه‌تبوونێ هاتين) دشێن ب ڤى ڕه‌نگى شرۆڤه‌ بكه‌ين:

أ‌- قيمه‌تبين: ئه‌و كارێ مرۆڤى يێ دروسته‌، بتنێ ئه‌و دروسته‌، ئه‌گه‌ر ديتنا وى بۆ باشيێ ب سه‌ر خرابيێ بكه‌ڤيت، ئانكو خێر ب سه‌ر شه‌رى (ڤێجا چ كار، يان ده‌رئه‌نجامێ كارى) بكه‌ڤيت. تيۆريا فه‌رمانكرنێ (تكليف نگر) دشێن ب ڤى ڕه‌نگێ ل خارێ پێناسه‌ بكه‌ين:

ب‌- فه‌رمانكرن: هه‌ر تيۆره‌ك ده‌ربارى ئه‌خلاقى يا دروسته‌، بتنێ قيمه‌تبين نه‌بيت.

1- ڕێژا بلند: خێرێ هيچ پايه‌يه‌ك د دروستيا ئه‌خلاقيدا نينه‌.

2- ڕێژا كێم: خێرێ پايه‌يه‌كێ د دروستيا ئه‌خلاقيدا هه‌ى، به‌لێ ئه‌گه‌ر دانه‌دياركرنا دروستيا وى نينه‌. تيۆرێن تايبه‌ت ب ئه‌نجامديتنێڤه، دشێين ب ڤى ڕه‌نگى پێناسه‌ و شرۆڤه‌بكه‌ين:

ج- ئه‌نجامبين: بتنێ ده‌رئه‌نجامێن دروست دشێن بێژن كێژ كريارا ئه‌خلاق دروسته‌.

ح- دژه‌ ئه‌نجامبين: هه‌مى تيۆر ده‌رباره‌ى كريارێن ئه‌خلاقى د دروستن، ب تنێ ئه‌نجامبين نه‌بت.

1- ڕێژا بلند: ئه‌نجامێن كارا د دروستيا ئه‌خلاقيدا هيچ پايه‌يه‌ك نينه‌.

2- ڕێژا كێم: ئه‌نجامێن كارا د دروستيا ئه‌خلاقيدا پايه‌يێ خوه‌ يێ هه‌ى، به‌لێ ئه‌گه‌ر دانه‌دياركرنا وى نينن. گرنگترين تيۆرێن قيمه‌تبين ب خێربوونا ئه‌نجامێن كارا، ب ڤى ڕه‌نگى دهێن پێناسه‌كرن: خ- ئارمانجبين: ئه‌و كارێ مرۆڤى، ب تنێ ئه‌و كار، دروسته‌ يێكو چ نه‌بت، ئه‌نجامێن باش پێش ئه‌نجامێن نه‌باش دئێخت. شێوه‌يێن بنستر يێن تيۆرا ئارمانجبين پێكهاتينه‌ ژ: الف: ئه‌خلاقياتێن بچويك: قيمه‌تێ ئه‌نجامان بۆ وان كه‌سێن ب ده‌ستڤه‌ دئينن، دروستى وێ يه‌.

1- خوه‌ته‌وه‌ريا ئه‌خلاقى(خودمحورى اخلاقى): ئه‌و كارێ مرۆڤى دروسته‌، ب تنێ ئه‌و دروسته‌، يێكو چ نه‌بت مرۆڤ تێدا خێرێ بگه‌هينت خوه‌.

2- مفابين: ئه‌و كارێ مرۆڤى دروسته‌، ب تنێ ئه‌و دروسته‌، يێكو دڤێت ئه‌نجامێن باش ب سه‌ر يێن خراب بكه‌ڤن و باشى بۆ هه‌مى مرۆڤان بت. ب‌- ئه‌خلاقياتێن مه‌زن: قيمه‌تێ ئه‌نجامێن كارى بۆ هه‌ميان يان ژى ئه‌وێ ل پێشچاڤ داناى، دشێت بێژت كيژ كريارا ئه‌خلاقى دروسته‌. هه‌ر جۆره‌ك ژ تيۆرێن ئارمانجبين، كارێن پێدڤيه‌ بكه‌ين، ب كار دبينن. ئه‌و كارن يێن مرۆڤ د ده‌مه‌كێدا ئه‌نجامبده‌ت و وى كه‌سى په‌يوه‌ندى پێڤه‌ هه‌مى، يێن كريارا باش ب پێش كريارا خراب دئێخن. گوتن دهێت سه‌ر وێ يه‌كێ، ئه‌رێ كيژ قوتابخانێ د نوكه‌دا پتر گرنگيا خوه‌ هه‌يه‌ و پتر دويڤچوويێن خوه‌ هه‌نه‌؟ د به‌رسڤدا دێ بێژين: تيۆرا قيمه‌تبين ژ هه‌مى تيۆرێن دى پتر دويڤچوو هه‌نه‌، د ئاليه‌كێدا به‌ر ب ئه‌نجامبينيێڤه‌ دچت و ژ ئاليه‌كێ ديڤه‌ژى به‌ر ب دژه‌ئه‌نجامبينێڤه‌ دچت، كه‌واته‌ دوو ئالييه‌. ده‌رباره‌ى تيۆرێن فه‌رمانبين، پتريا وان نه‌ئه‌نجامبينن.

ئانكو دشێن بێژين ل به‌رامبه‌رى يه‌ك ڕادوه‌ستن، به‌لێ نه‌ سه‌د ده‌ر سه‌د هه‌مى دژيه‌كه‌. هه‌روه‌سا گه‌له‌ك ژ تيۆرێن دادگه‌ريێ ژ وى رويێ دبێژن: ئه‌نجامێن كارا و چوون ل سه‌ر وان كارا دشێن داديێ بينن هه‌بوونێ، ئه‌نجامبينن. به‌لێ ئه‌و ديتنا دبێژت: ژ ئه‌نجامان خێر يا پێدڤيه‌ ب ده‌ستڤه‌ بێت، برياره‌كا بنه‌ره‌تى نينه‌، به‌لكو دابه‌شكرنا خێرێ – وه‌كى ديتنا فه‌رمانكريان- د ئه‌نجاماندا دياردبت. به‌رامبه‌رى د ناڤبه‌را ڤان تيۆراندا، ب ڤى ڕه‌نگى دياردبت: قيمه‌تبين فه‌رمانبين ئه‌نجامبين ئارمانجبين: خوه‌ته‌وه‌ريا ئه‌خلاقى مفابين ئه‌خلاقياتێن مه‌زن مفابينيا مافى به‌شه‌ك ژ تيۆرێن دادگه‌ريێ دژه‌ئه‌نجامبين واقعبين به‌شه‌ك ژ شێوه‌يێن ئه‌خلاقى يێن ل سه‌ر بنه‌مايێ فه‌زيله‌تێ هاتين ده‌ينان.

قوتابخانا كانتى تيۆرا فه‌رمانا ئيلاهى به‌شه‌ك ژ تيۆرێن ل سه‌ر بنه‌مايێ مافان.

شهودباوه‌ريا ئه‌خلاقى ژێده‌ر: مبانى فلسفه اخلاق، رابرت ال. هولمز(1385). ترجمه: مسعود عليا، تهران: نشر ققنوس، چاپ سوم.