لەبارەی دوانەیەكی لەیەكدانەبڕاوەوە, سەرنجێك لەسەر (ئازادی ڕادەربڕین و ڕەخنەگرتن)..


ئەوەی مرۆڤ لە ڕۆحلەبەرەكانی دیكە جیادەكاتەوە بوونی ویست و سەرپشكبوونـە (الارادە و الاختیار)، كە بێگومان ئەوەش كاتێك دێتەدی ئەو مرۆڤە بە واتای كەلیمە (ئازاد) بێت، بەواتایەكی دیكە مرۆڤ ئەگەر ئازاد نەبوو لە مرۆڤبوون دەكەوێت و وەك ئامێرێك یان وەك تەواوی گیاندارەكانی دیكەی لێ دێت كە كەمترین ویست و ئیرادەیان نیە لە ژیان و گوزەرانیاندا.

دیارە (ئازادی) مافێكی خواكردە و لە ئاینە ئاسمانی و زەمینیەكانیشدا جەختی لەسەر كراوەتەوە، و لە جاڕنامەی گەردونی مافەكانی مرۆڤ دانی پێدانراوە و پێویست كراوە لەسەر هەموو كۆمەڵگای نێودەوڵەتی ڕێز لەو مافەی مرۆڤەكان بگرن و ڕەچاوی بكەن و بەردەوام لە هەوڵی پاراستن و گەشەپێدانیدا بن.

(ئازادی) بنەما و بنچینەی هەموو فەزائیلێكە و ناتوانین بگەین بە دادپەروەری (عدل) مەگەر لەڕێی ئازادییەوە نەبێت ، باسكردنی عەدل و دادگەری (كە ڕۆحی سەرجەم شەریعەت و یاساكانە) هیچ مانایەكی نابێت ئەگەر لەگەڵیدا ئازادی نەبێت، نەبوونی ئازادی واتە نەبوونی هەقیقەتی دادپەروەری و مانەوەی تەنها وەك تێكست.

(ئازادی) هێندە پێویستیەكی هەنوكەیی مرۆڤەكانە و بەڕادەیەك پیرۆز و خۆشەویستە لەلایان كە بەدرێژایی مێژوو هەتا ئێستاش و لەداهاتووشدا مرۆڤەكان ئامادەی هەموو جۆرە خەبات و بەرخۆدان و قوربانیدانێكن لە پێناو بەدەستهێنانیدا، و دنیایەك تەزحیەی بۆ دراوە و دەریایەك خوێنی لە پێناودا ڕژاوە، هەروەها لە زۆرینەی شیعری شاعیران و دیوانەكانیاندا، لە ڕۆمان و چیرۆكەكاندا، لە گۆرانی و سرودی هونەرمەنداندا، لە فیلمی سینەمایی و نمایشە شانۆییەكاندا حزورێكی باشی هەیە، و لە زۆربەی وڵاتان جگەلەوەی ناوی زۆرێك لە مەیدان و شەقام و گەڕەك و پارك و هتد... هەر بەو ناوەوە ناونراوە، لەوەش زیاتر تیمسال و پەیكەری بۆ دروستكراوە، و تەنانەت زۆر كەس مناڵەكانیان ناودەنێن (ئازاد).!

(ئازادی) لە جاڕنامەی مافەكانی مرۆڤ و لە دەستوری زۆرێك لە وڵاتاندا پۆلێن كراوە و دابەشكراوە بە چەن جۆر و بۆ چەند ئاست و كایەیەك، ئەوەی ئێمە لێرەدا مەبەستمانە (ئازادی ڕادەبڕین)ـە.

(ئازادی ڕادەربڕین و ڕەخنە) دوانەیەكی لێكدانەبڕاون و وەك عەرەب دەڵێت (لازم و ملزوم)ـی یەكدین، وەك چۆن ئازادی سنوری دیاریكراوی خۆی هەیە و لەو شوێنەدا ئازادی مرۆڤێك كۆتایی دێت كەسنوری ئازادی بەرامبەرەكەی دەست پێدەكات، بەهەمان شێوە ڕەخنەش ڕێوشوێن و زەوابیتی خۆی هەیە، كە پێویستە ڕەچاوبكرێت، ئەوەتا بۆئەوەی ڕەخنەكان بنیاتنەر بن پێویستە لەسەر بنەما و واقعبینی و عەقڵانیەت بگیردرێت و دور بێت لە میزاجكاری و حەز و سۆز و گۆترەكاری، و پێویستە ڕەخنەكان و دەربڕینی باری سەرنج و هەڵسەنگاندنەكان لەسەر مەنهەجیەتێكی ساغ و دروست بێت، تابتوانین تەقیمێكی دروستمان چنگ بكەوێت بۆئەوەی چارەسەری كەموكوڕیەكانی پێبكرێت.

دەبێت ڕەخنەگر خاوەن بیركردنەوەیەكی فرەڕەهەند بێت و حساب بۆهەموو كارلێكەر و لێكەوت و دەرهاویشتەی ڕوداوەكان بكات و تەنها لەیەك زاویەوە بۆ بابەت و دیاردەكان نەڕوانێت، بەڵكو هەموو ڕەهەندەكانی ڕوداوەكان لەبەرچاو بگرێت و بە تەواوی لە دەمارگیری و لایەنداری دوربكەوێتەوە، و بە هێمنی و لەسەرخۆیی و بە ڕەچاوكردنی پێودانگە زانستیەكان شرۆڤەی بابەتەكان بكات، ئینجا ڕەخنەكانی ئاڕاستەبكات، و بۆئەوەی ڕەخنەكان جێگە بگرن پێویستە ئاڕاستە لایەنی پەیوەندیدار بكرێت بەڕوونی، نەك بەغموزی و وەك بۆڵەبۆڵ و وورتە ووت و ژاوەژاو بێت، و ڕەخنەگری جددی لە ڕەخنەكانیدا دورە لەڕقی كۆن و شەڕی كۆنەقین، و قەرەبووی حاڵەتی شەخصی و مەسەلەی تۆڵەسەندنەوە تێكەڵ بەپرۆسەی ڕەخنەگرتن ناكات..

زۆرگرنگە لە ڕەخنەگرتن و مومارەسەی ئازادیدا، دەركی ئەو ڕاستیە بكەین كە ئەگەر (صراحەت) لەچوارچێوەی ئەدەب و ئیحترام دەرچوو، بێگومان دەبێتە (حەماقەت)! ناكرێت كەسی ڕەخنەگر بەناوی ئازادی و ڕەخنەگرتن و ڕاشكاوییەوە هەرچی هات بەدەمیدا لە ناوزڕاندن و جنێو و قسەی ناشرین بیڵێت یان بینوسێت، بەبێ ڕەچاوكردنی ئەدەب و ئیحترام و بەها و پرنسیپە ئەخلاقیەكان، و ئەوەش ناوبنێت ڕەخنەگرتن و (صەراحەت) لەكاتێكدا ئەوە مونتەهای حەماقەتە..!

لەهەمووی كارەساتتر ئەوەیە هەنێك بەناو چالاكوان و ڕۆشنبیر و ڕۆژنامەنوس و تەنانەت هەنێك لایەنی سیاسی و دەزگای ئیعلامیش هەن بونەتە ڕێخۆشكەری ئەم سەقافەتە سەقەتە كە بەرۆكی گرتوین و بەخۆیان بزانن یا نەزانن و بیانەوێت یان نا، بونەتە پاڵپشتی، ئاشكراشە زیان و جێكەوتە سلبیەكانی هیچی كەمترنیە لەو زیانەی كە بە قەیرانە ئابوری و ماددیەكە لێمان دەكەوێت، و چارەسەری ئەم سەقافە خراپ و ناشرینە (كە سەقافەتی بێحورمەتكردنی هەموو شتێكە و داڕنینی هەموو ڕێزێك و بەسووك سەیركردنی بابەتەكانە) بەلایەنی كەمەوە زیاتر لە ڕوبعە سەدەیەك كاری جددی شەوانە ڕۆژی دەوێت..!

بەداخەوە یەكێك لە نەخۆشی و كارەساتەكانی تۆڕە كۆمەڵایەتیەكان، ئەوەیە كە هەنێك كەس دەبینی لەماڵەوە و بەناوی (ڕاشكاوی) لەپشت شاشەی لاپتۆپ یا ئاپیاد و موبایلەكەیەوە بە(ڕاكشاوی) هەرچی هات و بەدڵ و دەم و خەیاڵیا لە(ڕای شكاو) هەڵیدەڕژێت بەبێ حسابكردن بۆ هیچ شتێك، زۆرجاریش بەناوی خوازراوەوە ئەو كارە دەكەن..!
بێگومان لەبەرئەوەی لەو تۆڕە كۆمەڵایەتیانەدا حاجز و پەردە نەفسی و سلوكی و كۆمەڵایەتیەكان و ڕچاوكردنی ئوسلوب و ڕێز و بەهاكان لەنێوان (قسەكەر و قسەبۆكراو) بونی نیە، دەبینی هەندێجار كەڵكی خراپی لێوەردەگیردرێت و دور لە هەموو ئەتەكێتێك و خاریج لەهەموو چوارچێوە ئوصوڵی و مۆراڵیەكان، دەبینە گوێبیست و بینەری قسە بڕزكاو و سارد و سڕ و بێ لەززەت..

دیارە وەك ئاماژەمان بۆ كرد ناتوانین تەصەوری پرۆسەیەكی ڕەخنەگرتنی تەندروست بكەین، و ڕەخنەگری جددی دروست نابێت ئەگەر ئازادی بەشێوەیەكی باش بەرقرار نەبێت، بەڵام بێگومان دەبێت جیاوازی بكەین لە نێوان (مومارەسەكردنی ئازادی) و (ئیستغلاكردنی ئازادی)ـدا:

ممارەسەكردنی ئازادی، لەلایەن خەڵكی هۆشیار و وریا و چالاك وتێگەیشتوو و پێگەیشتوو و دلێر و بوێرەوە ئەكرێت.. بەڵام ئیستغلالكردنی ئازادی، لەلایەن خەڵكی هەرزە و ناحاڵی و ڕوكەشبین و هەلپەرست و فەوزاچی و میزاجیەوە ئەكرێت.. هەروەها ئەوانەی ئەهلی ممارسەی ئازادین، ئەگەر لە زەمان و مەكانێكدا ئازادی زەوتكرا لێیان، ئەوا هەوڵی بێوچان دەدەن و ئامادەی هەموو جۆرە قوربانیەكن لە پێناو خوڵقاندنی كەشێكی ئازاددا، بەڵام ئەوانەی ئیستغلالی ئازادی دەكەن، ئەگەر ئازادی نەبوو مات و مەلول و كڕ دادەنیشن و ئەچنەوە ناو قاوخەكەی خۆیان.!

ئازادبوون واتە هەڵگرتنی لێپرسراوێتی، سیگمۆند فرۆید دەڵێت: زۆرێك لە مرۆڤەكان ئازادییان ناوێت، چونكە ئازادبوون خوازیاری ئەوەیە لێپرسراوێتی هەڵبگریت، دیارە زۆربەی خەڵكیش لە لێپرسراوێتی دەترسن و خۆیانی لێ دەبوێرن.!

لەگەڵ هەموو ئەمانەشدا بەهیچ شێوەیەك كەپتكردنی ئازادی و زەوتكردنی هیچ بیانویەكی نیە، و قەدەغەكردنی ئازادی بە بیانوی ئەوەی شپرزەیی و بەرەڵایی و زەعزەعە و نائارامی لێ دەكەوێتەوە وەك ئەوە وەهایە لە بازاڕدا نەوت و بەنزین نەهێڵیت، بەبیانوی ئەوەی نەوەك خەڵكێك خۆی پێ بسوتێنێت.!

دەگونجێت بەهای بەدەستهێنانی ئازادی زۆر گران بوەستێت لەسەرمان، بەڵام بێگومان ئەگەر ڕازی بین بە بەندایەتی و كۆیلایەتی باجدانەكە زۆر قورس و زیاترە ، لەبەرئەوە پێویستە خۆمان ڕابێنین لەسەر قبوڵكردنی ڕەخنە و بەئاسایی و بە ئاسانی وەریبگرین بەبێ تەنگەنەفەسبوون و تەشەنوج و نیگەران بوون ، نابێت خوێندنەوەی هەڵە بۆ نیەتی ڕەخنەگر بكرێت و توێكڵی قسەكانی بگیردرێتەوە و تەفسیر و تەئویلی خراپ بۆ نیەت و ڕەخنەكانی بكرێت، و تۆمەتی بۆ دروست بكرێت و دواجار هەوڵی بێدەنگكردنی بدرێت .