كه‌سایه‌تیه‌ك له‌ده‌ره‌وه‌ی ڕه‌خنه‌ و له‌سه‌ره‌وه‌ى لێپێچینه‌وه‌

  هەینی, 11 ئاب 2017 07:34

(كاریزما) وه‌ك سه‌ره‌تایه‌ك به‌ره‌و تاكڕه‌وی و دیكتاتۆرچوون..!


كاریزما وه‌ك چه‌مك، ئه‌گه‌رچی مێژوویه‌كی دێرینی هه‌یه‌، ته‌نانه‌ت ده‌وترێت زۆربه‌ی زۆری پێغه‌مبه‌ران كه‌سانی كاریزمی بوون، به‌ڵام به‌كارهێنانی ئه‌م چه‌مكه‌ له‌ كایه‌ى سیاسی و ده‌وڵه‌تداریدا بۆ یه‌كه‌مجار ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سۆسیۆلۆجیستی ئه‌ڵمانی (ماكس فیبه‌ر) كه‌ ئه‌م چه‌مكه‌ى سیاساندووه‌، كاتێك كه‌ ده‌سه‌ڵات بۆ سێ جۆر دابه‌شده‌كات: ده‌سه‌ڵاتی نه‌ریتی (تقلیدی)، و ده‌سه‌ڵاتی یاسایی، و ده‌سه‌ڵاتی كاریزمایی، كه‌ شه‌رعیه‌تی ئه‌میان ده‌گه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ متمانه‌ و باوه‌ڕی خه‌ڵك و جه‌ماوه‌ر به‌ هێز و لێهاتوویی و شاره‌زاییه‌كانی كه‌سی ده‌سه‌ڵاتدار.
زه‌مینه‌ى دروستبوونی كه‌سێتی كاریزمی له‌كۆمه‌ڵگه‌ى دێرین و كۆنه‌كاندا كه‌ باوه‌ڕیان به‌ خورافات و ئه‌فسانه‌ هه‌بووه‌ و متمانه‌یان به‌ هێزی بێ كۆتا و بێ پایانی تاكه‌كه‌س هه‌بووه‌، زۆر زیاتره‌ به‌به‌راورد به‌چه‌رخی په‌ره‌سه‌ندنی كۆمه‌ڵایه‌تی و پێشكه‌وتنی ژیانی ژیاری و سه‌رهه‌ڵدانی شۆڕشی پیشه‌سازی و گه‌شه‌سه‌ندنی زانست و ته‌كنۆلۆژیا و بڕه‌وسه‌ندنی چه‌مكه‌كانی دیموكراسی و حوكمی گه‌ل و ده‌سه‌ڵاتی جه‌ماعی و به‌شداری خه‌ڵك و چه‌مكی زۆرینه‌ له‌ دروستكردنی بڕیاردا، بۆیه‌ له‌ ئێستادا به‌و شێوه‌یه‌ دروستبوونی كه‌سی كاریزمی ئاسان نیه‌ و ئه‌و ڕوبه‌ره‌ به‌ته‌واوی ته‌سكبۆته‌وه‌.
ئه‌گه‌رچی ڕه‌نگه‌ بۆ خه‌باتی چه‌كداری و قۆناغی شۆڕش و ڕوبه‌ڕوبونه‌وه‌ كه‌سایه‌تی كاریزمی پێویست بێ، به‌ڵام كه‌ له‌وه‌ ترازا و گه‌یشتینه‌ خه‌باتی مه‌ده‌نی و دیموكراسی و قۆناغی ئاشتی و پێكه‌وه‌ژیان، ده‌بێته‌ شتێكی ترسناك و مه‌ترسیدار، چونكه‌ كه‌سی كاریزمی هه‌تا زیاتر ده‌سكه‌وتی هه‌بێت و سه‌ركه‌وتن تۆمار بكات زیاتر كه‌ڵكه‌ڵه‌ى به‌دیكتاتۆربوون تێیدا گه‌شه‌ده‌كات، و به‌ره‌و تاكڕه‌وی و ملهوڕی و بێ منه‌ت بوون هه‌نگاوی خێرا ده‌نێت و حه‌زده‌كات هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌كان له‌خۆیدا كۆده‌كاته‌وه‌، له‌م ڕووه‌وه‌ (فیدڵ كاسترۆ) نمونه‌یه‌كی ڕوونه‌..
ئه‌وانه‌ى لێره‌ كاندیدن بۆ وه‌رگرتنی ئه‌و وه‌صفه‌ (كاریزما) هه‌یانه‌ ڕۆڵ و كاریگه‌ریی و كاریزما بونه‌كه‌ى ناوچه‌ییه‌ و ته‌جاوزی سنوری ئه‌و شار و جوگرافیایه‌ى نه‌كردوه‌ كه‌ تیایدا ده‌ژێت، هه‌شیانه‌ ته‌نها له‌سه‌ر ئاستی گروپ و حیزبه‌كه‌ى خۆی كاریزمایه‌ نه‌ك ئه‌وه‌ى هه‌موو كۆمه‌ڵگه‌ و ده‌ره‌وه‌ش وه‌ك كاریزما بیناسن، لێره‌ كاریزما واتای هه‌قیقی خۆی له‌ ده‌ستداوه‌ و بووه‌ به‌ ناوێكی تازه‌ و مۆدێرن، و به‌دیلی ناوه‌كۆن و به‌سه‌رچووه‌كانی وه‌ك سه‌رۆك خێل و هۆز و حه‌زره‌تی شێخ و جه‌نابی كوێخا و....هتدیه‌.
ئه‌گه‌رچی به‌شێوه‌یه‌كی گشتی حیزب یان حیزبی كاریزمیه‌، یان حیزبی ئایدیا و فكره‌یه‌كی دیاریكراوه‌، و یان حیزبی به‌رنامه‌ و پرۆگرامێكی تایبه‌ته‌، به‌ڵام لێره‌ تێكه‌ڵبوونێك هه‌یه‌ له‌ شێواز و پێكهاته‌ى حیزبه‌كان، ئه‌وه‌تا ده‌بینین حیزب هه‌یه‌ ئیدعای ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ خاوه‌نی به‌رنامه‌ و په‌یامه‌ ، یان هه‌یه‌ بانگه‌شه‌ى فیكره‌ و ئایدیایه‌كی دیاریكراو ده‌كات، كه‌چی زۆرێك له‌ هه‌وڵ و ته‌قالاكانیان بۆ دوستكردنی هێما و كاریزمایه‌، و ئیش له‌سه‌ر به‌كاریزماكردنی سه‌ركرده‌كه‌یان ده‌كه‌ن، یان ده‌بینین خودی ڕابه‌ر و سه‌ركرده‌كه‌یان خه‌و به‌ كاریزمابوونه‌وه‌ ده‌بینێت!! ئیتر بیریان چووه‌ یان نازانن كه‌ په‌یوه‌ستكردنی حیزب به‌كه‌سی یه‌كه‌م و به‌ كاریزماكه‌یه‌وه‌ ده‌بێته‌هۆی ده‌سته‌مۆكردنی خودی حیزبه‌كه‌ و هه‌ر حیزبێكیش نه‌یتوانی سه‌ركرده‌ى دووه‌م و سێیه‌م دروست بكات كه‌ قبوڵكراو و كاریگه‌ر بێت، ئه‌وه‌ مانای چه‌قبه‌ستووی و دۆگمایی ئه‌و حیزبه‌یه‌، خاڵی لاواز و بگره‌ ترسناكی ئه‌و حیزبانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پاش نه‌مانی كه‌سه‌ كاریزمیه‌كه‌یان دوچاری شپرزه‌یی ده‌بن و جڵه‌ویان له‌ده‌ست ده‌ده‌ن و ڕه‌وتیان لێ ده‌شێوێت و دواجار ئه‌گه‌ر به‌ته‌واوی لێك نه‌ترازێن و حه‌ل نه‌بن ئه‌وه‌ بێگومان وه‌ك حیزب كاریگه‌ریی ئه‌وتۆیان له‌سه‌ر ساحه‌ى سیاسی و كۆمه‌ڵگه‌ش نامێنێت.
حاڵه‌تێك هه‌یه‌ كه‌ جێی ئاماژه‌یه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ له‌ هه‌ندێك جۆری حیزبدا (ئه‌گه‌رچی به‌ حیزبی ده‌سته‌جه‌معی و دیموكراس بێنه‌به‌رچاو)، به‌ڵام ده‌بینین ئه‌و ڕابه‌ر و سه‌رۆكه‌ى كه‌ دیموكراسه‌ و ته‌وزیعی ئه‌دوار ده‌كات و هه‌موو بڕیار و ده‌سه‌ڵاته‌كان لای خۆیان قه‌تیس ناكات، به‌ڵكو ئه‌رك و به‌رپرسیارێتی و صلاحیاته‌كان دابه‌شده‌كات، زۆرجار لای سه‌ركرده‌ و هاوڕێی و هاوكار و یاریده‌ده‌ر و لێپرسراوه‌ فه‌رعی و مه‌یدانیه‌كان مه‌رغوب نین، چونكه‌ كه‌ ئه‌رك و به‌رپرسیارێتی كه‌وته‌ ئه‌ستۆیان ، ئیتر ده‌بێت كار بكه‌ن و له‌كاتی كه‌مته‌رخه‌می و كورتهێنان ئاماده‌ى لێپێچینه‌وه‌ و ئیستجوابیش بن ، كه‌ئه‌مه‌ش ناخۆشه‌ و سه‌رئێشه‌یه‌، بۆیه‌ هه‌وڵی دروستكردن و به‌كاریزماكردنی كه‌سێكیان ده‌ده‌ن تا هه‌موو قرار و مسئولیه‌ت لای ئه‌و بێت و هه‌موو بابه‌ت و پرس و بڕیاره‌كان به‌وه‌وه‌ هه‌ڵبواسن، ئه‌مانیش بۆخۆیان بكه‌ونه‌ ئیسراحه‌ته‌وه‌ و خه‌نی ببن.! له‌م ڕووه‌وه‌ سه‌ركرده‌ى حزب تاكڕه‌و بێت بۆ هاوڕێكانی خۆشتره‌ وه‌ك له‌وه‌ى دیموكراس بێت و ته‌وزیع ئه‌دوار بكات، بۆیه‌ له‌م كوردستانه‌ی خۆشمان تا ئێستاش به‌م مانایه‌ مۆده‌ى كاریزمایه‌ و ته‌رویجی پێ ده‌درێت ، دیاره‌ ئه‌مه‌ زیاتر له‌و حیزبانه‌دا وایه‌ كه‌ سه‌ركرده‌كانی خوار كه‌سی یه‌كه‌م گه‌شتوون به‌پشكی خۆیان له‌ ئیمتیازات و پۆست و پله‌وپایه‌ى حكومی ، و بێ نیازبوون له‌ پۆستی حیزبی.!
یه‌كێك له‌خاڵه‌ ترسناكه‌كانی كاریزمابوون ئه‌وه‌یه‌ كه‌ كه‌سی كاریزما له‌ هه‌موو عه‌یبه‌ و كه‌موكوڕیه‌ك داده‌ماڵێت و ده‌یخاته‌ سه‌ره‌وه‌ی ڕه‌خنه‌ و ده‌یكاته‌ ده‌ره‌وه‌ى سنوری هه‌موو جۆره‌ لێپێچینه‌وه‌یه‌ك، و پاكانه‌ ئه‌ستۆی بۆ ده‌كات له‌ هه‌موو كورتهێنان و كه‌موكوڕییه‌ك، به‌ پیرۆز سه‌یركردنه‌كه‌ى هه‌موو شكست و دۆڕانه‌كانی ده‌شارێته‌وه‌، هه‌موو سه‌رنج و قسه‌ و پێشنیارێكی به‌بێ موناقه‌شه‌ ده‌بێته‌ بڕیار و هه‌رگیز ناتوانرێت ڕه‌دبكرێته‌وه‌، و ئه‌سته‌مه‌ جورئه‌تی لێپێچینه‌وه‌ و ڕه‌خنه‌لێگرتن و به‌ به‌رپرسیاردانانی له‌ هه‌ڵه‌ و كه‌موكوڕییه‌ك بكرێت، بۆیه‌ زۆرجار ده‌بینین كاریزمابوون ده‌بێته‌ ده‌سپێك به‌ دیكتاتۆر و تاكڕه‌وبون.
كاریزمابوون زۆر له‌گه‌ڵ فیكره‌ى داموده‌زگایی و دیموكراسیه‌ت و چه‌مكه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی خه‌ڵك و زۆرینه‌ و كێبه‌ركێدا نایه‌ته‌وه‌ و بگره‌ دژیه‌تی چونكه‌ زیاتر ته‌بیعه‌تێكی دیكتاتۆری و تاكڕه‌وانه‌ى هه‌یه‌، و جه‌ماوه‌ر له‌خۆیدا ده‌تاوێنێته‌وه‌ و شتێك ناهێڵێته‌وه‌ به‌ناوی ڕكابه‌ری و گۆڕانكاری و ده‌نگدان و هتد.....!
بۆ ئه‌وه‌ى له‌ مه‌ترسیه‌كانی تاكڕه‌وی و دروستبوونی دیكتاتۆر دوربكه‌وینه‌وه‌، پێویسته‌ له‌بری كاریزما كه‌ هه‌ر له‌سه‌ره‌تاوه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای جیاوازی نێوان تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ دروست ده‌بێت، كاری جددی بكه‌ین بۆ خستنه‌سه‌ر پێی سیستمێكی دیموكراتخواز و ده‌سه‌ڵاتێكی ئاشتیخواز و پێكهاته‌یه‌كی عه‌قڵانی و یاسایی خاوه‌ن ڕه‌وایه‌تی، ده‌سپێكی ئه‌مه‌ش به‌وه‌ ده‌بێت كه‌ ده‌ستبه‌رداری ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییه‌ شه‌خسیانه‌ ببین كه‌ كاریزما پشتی پێ ده‌به‌ستێت.

راستگۆ محەمەد

ڕاستگۆ محەمەد عەلی
لەدایكبووی 1983 – هەڵەبجەی شەهید
دەرچووی كۆلێژی یاسا – زانكۆی سلێمانی (2006)
دانیشتووی شاری هەولێر
خاوەن چەندین بابەت و وتار و لێكۆڵینەوە لە ڕۆژنامە و گۆڤار و سایتەكانی هەرێمی كوردستان