سودەكانی سیستەمی كۆنفیدراڵی بۆئەم قۆناغە هەستیارە

  دوو شەممە, 09 تشرینی یەکەم 2017 14:34

 

گومان لەوەدانیە زیاتر لە سەدەیەكە كورد ژێردەستەو داگیركراوی چوار دەوڵەتی شۆفێنی و ڕەگەزپەرستە دیارە هیچكام لەوڕژێمانە كوردیان وەك هاووڵاتی ئاسایی قەبوڵنەكردوەو هەمیشە كەمترین مافمان هەبوە و زۆرترین تاوانیانی دڕندانەی (كوشتن و كیمیاباران و ئەنفال و ڕاگواستی زۆرەملێ و هەوڵی پاكتاوكردن)یان بەرامبەرمان ئەنجامداوە بۆیە بەدرێژی سەدەی ڕابوردو لەپێناو بەدەستهێنانی مافی ڕەوای دا هەموو ڕێگایەكی تاقیكردوەتەوەو لەو پێناوەشدا خاوەنی دەریایەك عارەقە و فرمێسك و ڕوبارێك خوێنی باشترین ڕۆڵەكانی گەلەكەمانین , وەك لە سەردەمی (انتداب) بەپێی مادەی (73و76ی فەصلی 11ی نەتەوەیەكگرتوەكان 1946) خودموختاری بۆ گەلان و كەمە نەتەوەیی و ئاینیەكان خرایە بواری جێبەجێكردنەوە كورد تەنها داوای مافی هاووڵاتی بوون و ژیانی سەربەرزانەی دەكرد لەبەرامبەردا ڕازی بوو لەگەڵ دەوڵەتە داگیركەرەكانیدا بمێنێتەوە ئەوەشیان پێمان ڕەوا نەدەبینی .

 

پاش نائومێد بوون لە بەدەستهێنای خوودموختاری (الحكم الذاتی) وبێمتمانەییمان لەدەستەبەربوونی پێكەوە ژیانی ئاشتیانە لەسایەی دەوڵەتە داگیركەرەكانمان كورد بۆ پاراستنی ڕۆڵەكانی لەهەوڵی بەدەستهێنانی دەوڵەتی سەربەخۆدا بێوچان وماندوبوون بەردەوام لەخەباتدایە , ئاشكرایە مافی چارەی خۆنوسین (self-determination حق تقریر المصیر) دوای كۆتا هەمواركردنەوەی (ساڵی 1951) لەنەتەوە یەكگرتوەكان كەبریتیە لە (گەلان مافی خۆیانە بڕیار لەچارەنوسی خۆیان بدەن) ئێستە پاش ئەنجامدانی ڕاپرسی و بڕیاری 93% ی هاووڵاتیان بە دەوڵەتی سەربەخۆ دەوڵەتانی داگیركەر بەتایبەت كەوتونەتە پیلانگێڕی و كێشەنانەوە بۆ ئەزموونی گەلەكەمان كەمافێكی یاسایی و دانپیادانراوی نێودەوڵەتیە , بۆیە وەك لە ووتاری پێشودا باسمكرد بۆ پاراستنی دەستكەوتەكان و لەدەستنەدانی ئەنجامی دەنگی (بەڵێ)ی هاووڵاتیان پێویستە لەم قۆناغەدا سەركردایەتی كورد بە (كۆنفیدراڵی )ڕازیبێت ئەگەر مەرجداریشبێت .

لێرەوە پێویست دەكات پێناسەیەكی سیستەمی كۆنفیدراڵی بكەین و بەكورتی ئاماژە بە جیاوازیەكانی لەگەڵ فیدراڵی بكەین تا سودەكانی دەركەوێت .


كۆنفیدراڵی : پەیوەست بوون و یەكگرتنێكی ئارەزومەندانەی دوو دەوڵەت یان زیاتری سەربەخۆو خاوەن سەروەری و دەسەڵاتە كە بەپێی ڕێككەوتنێك هەندێك دەسەڵات دەدەن بە لیژنە یان ئەنجومەنێكی هاوبەش بۆ هەماهەنگی و ڕێكخستنی سیاسەتی هاوبەشەكان لەهەندێك بواردا .

بۆئەوەی نەبێتەوە بە فیدراڵی نابێت ئەنجومەنەكە ڕۆڵی دەسەڵاتی دەوڵەت ببینێت.

هەرچۆن پێكهێنانەكەی بە ئامادەبوون و ڕازیبوونی لایەنەكانیەتی بەهەمانشێوە هەڵوەشاندنەوەشی بە بڕیاری دەوڵەتە بەشدارەكان دەبێت.


جیاوازیەكانی نێوان سیستەمی فیدراڵی و سیستەمی كۆنفدراڵی

1-لەدەوڵەتی كۆنفدراڵیدا هەریەكە لە دەوڵەتەكان خاوەنی نوێنەرایەتی دبلۆماسی تایبەت و سیاسەتی دەرەوەن بەڵام لە دەوڵەتی فیدراڵیدا سیاسەتی دەرەوەو نوێنەرایەتی دبلۆماسی لە تایبەتمەندی مەركەز واتە دەوڵەتی فیدراڵە .

2-دەوڵەتی كۆنفدراڵی توانای ڕاگەیاندنی شەڕ و ئاشتەوایی هەیە بەڵام لە دەوڵەتی فیدراڵدا ئاشتی و هەڵگیرسانی شەڕ دەسەڵاتی بنچینەیی و تایبەتی مەركەزە.

3-ئەوشەڕانەی لەنێوان دەوڵەتانی هاوبەشی كۆنفدراڵدا ڕوودەدەن شەڕی نێودەوڵەتین بەڵام لەدەوڵەتی فیدراڵدا بە كێشە و ئاژاوەی ناوخۆیی هەژماردەكرێن.

4-سەرپێچی بڕیارویاسا نێودەوڵەتیەكان لە دەوڵەتی كۆنفیدراڵدا تەنها دەوڵەتەكە خۆی بەرپرسیارە و هیچ پەیوەندیەكی بە هاوبەشەكانەوە نیە بەڵام لە دەوڵەتی فیدراڵدا دەوڵەتی مەركەز بەرپرسیارەو هەموو دەرەنجامەكانی دەكەوێتە سەرشان.

5-لە دەوڵەتی كۆنیفدراڵدا ئەنجومەنێكی هاوبەش لە هەموو دەوڵەتە بەشدارەكان پێكدێت بۆ سەرپەرشتی كاروبارەكانی دەوڵەت بەڵام لە دەوڵەتی فیدراڵدا حكومەتی مەركەز سەرپەرشتی هەموو كاروبارەكانی دەكات .

6-هەر دەوڵەتێكی ئەندام لە دەوڵەتی كۆنفیدراڵیدا ئازادە لەوەی هەركات ویستی كشانەوەی هەبوو لە یەكگرتن و یەكێتیەكە بكشێتەوە بەبێ ڕێگریی و كێشە توانای كشانەوەی هەیە نمونە (كشانەوەی بەریتانیا لە یەكێتی ئەوروپا) بەڵام لە دەوڵەتی فیدراڵدا ئەو مافە نیەو هەرێمەكان بەشێكی جیانەكراوەن لە یەكێتی خاكی دەوڵەتی فیدراڵ(مەركەزی).

7-لە دەوڵەتی كۆنفدراڵیدا هەریەك لە دەوڵەتەكان خاوەنی جنسیە(ڕەگەزنامە)ی تایبەتی خۆیانن واتە دەوڵەتی كۆنفیدراڵی فرە ڕەگەزە بەڵام دەوڵەتی فیدراڵ تەنها یەك ڕەگەزنامەیان هەیە كە ڕەگەزنامەی دەوڵەتی فیدراڵە.

8-دەوڵەتی كۆنفیدراڵ بەقەد ژمارەی دەوڵەتەكان سەركردەی خاوەن دەسەڵاتی هەیە بەڵام لە سیستەمی فیدراڵیدا تەنها یەك سەرۆكی خاوەن دەسەڵات هەیە كە سەرۆكی دەوڵەتی فیدراڵە.

بەكورتی ئەمانە جیاوازیەكان بوون ئەگەر كورد بتوانێت لە دانوستانەكاندا كۆنفیدراڵی (مەرجدار)بەدەستبێنێت ئەوا لەزۆر كێشە دوردەكەوینەوە

سودەكانی كۆنفیدراڵی بۆ كورد بریتین لە :

1- ئەگەر كورد ڕازیبێت لەگەڵ عێراق بۆ ماوەیەك وەك مەرج(پێنج ساڵ یان زیاتر و كەمتر) بمێنێتەوە ئەوە ئێران و توركیا هێوردەكاتەوە و لەبەر جیانەبوونەوە عێراقیش ئاسانتر وەریدەگرێت.

2- زلهێزان بەرژەوەندیان لە یەكپارچەیی عێراقدایە لەزۆر ڕوەوە كە بواری باسكردنیان نیە ئەوكاتە بەپێشنیاری مانەوەمان لەگەڵ بەغداد دڵنیایی دەدەینە جیهان كە نە چاومان بڕیوەتە زەوی هیچ كەس و نە دەبینە سەرچاوەی گرژی و ئاڵۆزی .

3- ئەو پرتەو بۆڵە نێوخۆییەی كە بەنەزانی یان بە پاشكۆبوون هەیە بێدەنگ دەبێت و كێشەكان چارەدەبن.

4- لەژێر باری ئەو هەموو قەیرانە كەڵەكەبوانەی هەرێمدا ئاسان نیە هەموولا دڵخۆشبن بە سەربەخۆیی بۆیە بەمانەوەمان لە چوارچێوەی عێراقدا هەندێك لە قەیرانەكان چارەسەردەبن.

5- بۆ لەسەرپێی خۆ ڕاوەستان كورد پێویستی بەكاتە مانەوەمان لە سنووری عێراق هەلی خۆ كۆكردنەوەو داڕشتنی دەستوور و ئامادەكاری بۆ دەربازبوون لە سیستەمی حیزبی و گەشەی دیموكراتی و دەستاودەستكردنی ئاشتیانەی دەسەڵات دەڕەخسێنێت.

ئەمانە بەرچاوڕونیەكن بڕیاربەدەستان دەتوانن سودیان لێوەرگرن لە ئامادەكاریەكانیاندا بۆ قۆناغی گفتوگۆو مامەڵەپێوەكردن لەسەر مێزی دانوستان.