قەیرانی كوردوستان لەدوڕیانی مایەپوچی یان بەدەوڵەت بوون دا

  یەک شەممە, 22 تشرینی یەکەم 2017 20:50

 

قەیران بابەتێكی زانستی و چەمكێكی فرە ڕەهەندە بۆیە دەبێت سەرەتا لەدەرگای زانستی كارگێڕی بدەین بۆ ناسین و مامەڵەكردنی دروست لەگەڵ تەواوی ڕەهەندەكانی چەمكەكەدا ئاشكرایە خۆئامادەكردن بۆ ڕوبەڕوبوونەوەی پێشهات و ڕودانەناكاوەكان و واقعیانەمامەڵەكردن لەگەڵ ڕووداوەكان لەئەرك و كارە سەرەكیەكانی دەسەڵاتە .


ئەم ئەركەی دەسەڵات لە زمانی زانستیدا بە بەڕێوەبردنی قەیران(ادارە الازمات Crisis Mangement ) ناسراوە,بەداخەوەم لە كۆی ژیانی سیاسی دا كورد پشتبەستو نەبوە بەهیچ بنەمایەكی زانستی لەڕووبەڕووبونەوەی كریز و ئاریشەكانیدا , بەڵكو بەدرێژی مێژوو تاكی پلەباڵا بەتێڕوانینی كورتبینانەی بەرژەوەندی شەخصی و ناوچەیی و پاوانخوازی هەڵوێستی گرتوە ئەمەش مانای وایە بەدژی ئاراستەی شەپۆل مەلەیكردوە بۆیە چارەنوسی هەوڵەكانی خنكان بوە .


لای ئاگایانی سیاسی و ئیداری و شارەزایانی مێژووی شارستانیەتەكان ڕوونە قەیرانەكان چەندە كاریگەریان لەسەر مێژووی نەتەوەو گەلان جێهێشتوە جا چ بە ئاراستەی كاولكاری و وێرانبوون ومایەپوچبوون بووبێت یان بەئاراستەیبەدەشتهێنانی سەروەری و بنیادنان ودامەزراندن و هەستانەوەو گەشەكردن.بۆیە ووتراوە قەیران خاڵی وەرچەرخان و یەكلاكەرەوەیە .


لەم قۆناغە هەستیارەی خەباتدا كورد لە دوڕیانێكی مەترسیداردایە لەنێوان گەشتن بە دەسەڵات و بەدەوڵەت بوون یان مایەپوچبوون و گەڕانەوە بۆ حوكمی زاتی كارتۆنی وەك ساڵی 1970ئەگەر نەڵێم دواتریش , شاراوەنیە لەمێژودا گەلێ شارستانی مرۆڤایەتی لەناوچوون و شوێنەواریان نەماوە بەهۆی بەرگەنەگرتنی قەیرانی مرۆیی یا سیاسی یا ئابووری و كۆمەڵایەتیەوە ئەكرێت هەندێكجار كۆبوونەوەی دووجۆریان زیاتری قەیران.


ئەگەر بەووردی بڕوانینە مێژووی گەلەكەمان ئەو ڕاستیە مێژوییە بەدیاردەكەوێت هەرگیز كورد نەیتوانیوە بەشێوازی تیم و پلانی پێشوەخت و هەمەلایەن هەنگاو بەرەو ئامانجەكانی هەڵبگرێت و مامەڵە لەگەڵ كێشەو قەیرانەكاندا بكات بۆیە تائێستە پارچەپارچەو لەتوپەتینئەگەر ئەمڕۆ هەموو لایەنە شۆڕشگێڕەكان بە ئیستراتیجیەتێكی نیشتمانی هاوبەش و ڕوونەوەبەخۆنەكەوێت دوورنیە لەم قۆناغەدا بەمایەپوچی هەستینەوە


قەیران(بەستەر جۆین ) یان پردی پەڕینەوەیە لەنێوان دوو قۆناغدا واتە لە تێپەڕاندنی هەرقۆناغێكدا قەیرانەكان دەگەنە لوتكە بۆ تیژكردنەوەی بیروهۆش و هەڵسەنگاندنی هەمەلایەنەی ئاریشەكان بەئامانجی ئامادەكاری تەواو واڵاكردنی ڕێگاكان لەبەردەم هەنگاوی یەكەمی لەدەرگادانی قۆناغێكی نوئ و پێشكەوتوتردا.شارەزایانی ئەم بوارە بڕوایان وایە هەرقەیرانێك لەدووتوێیدا كریزێكیتری پەنهان حەشارداوە درەنگ یان زوو سەرهەڵدانەوە یان كپبوون و لەناوچوونی بەندە بە گەشەی كۆمەڵگەو بەرزبوونەوەی ئاستی ململانێ سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتیەكانەوە.


ئەتوانین لە ڕوانگەی ئەم عەملیە ئیداریەوە بڵێین لەماوەی زیاتر لە 26ساڵی تەمەنی دەسەڵاتی كورددا نەیتوانیوە ئامادەكاری بكات بۆ تێپەڕاندنی قۆناغی ساوایی دەسەڵات بیری تەسكی حیزبی و بەرژەوەندی خوازیبەڵكو ئەمانە زیاتر پەرەیسەندوە بەسەر مۆراڵی نیشتمانی ویەكتر قەبوڵكردندا .


تائێرە بۆ ئاشناكردنی خوێنەری بەڕێزبوو بە بابەتەكە بۆیە بەمافی ڕەوای هەرتاكێكی هۆشیاری دەبینم ئەم پرسیارانەو چەندانی هاوشێوەیان بەخەیاڵیدابێت و بەشوێن وەڵامی دروستدا بگەڕێت بۆ هەریەكەیان .


قەیران چیە؟؟ هۆكارەكانی سەرهەڵدانی كامانەن ؟؟ ئایا قەیرانی كوردستان حەقیقیە ؟؟ ئایا ؟؟ ئایا دەتوانرێت بەشێوازی زانستی و قۆناغبەندی چارەسەری كێشەو قەیرانەكان بكرێت یان سەرپێی و كاتی ڕوداوەكە بڕیاری لەبارەوەدەدرێت ؟؟ چۆن دەتوانین سود لە دەرەنجامەكانی قەیرانەكان وەربگرین؟؟ ئایا تەنها یەك ڕێگە و شێواز هەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی قەیران یان زیاتر ؟؟ ئەگەر لە ڕێگەیەك زیاترهەیە كامانەن؟؟ باشترین ڕێگە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی قەیران و كێشەكان كامەیە؟؟ ئەمانەو زۆریتر ...بۆ وەڵامدانەوەی پرسیارەكان پێویستە كەمێك لەسەر چەمكی قەیران (الازمە Crisis) و هۆكارەكانی سەرهەڵدان و ڕێكار و قۆناغەكانی ڕووبەڕووبوونەوەو دەرهاویشتەكانی ڕاوەستین و بابەتیانە شرۆڤەكاری بۆ هەریەكەیان ئەنجامبدەین بەڵكو لەدووتوێیاندا وەڵامی دروست وەدەستبخەین .


سەرەتا و بۆ چوونە ناو بابەتەكە پێویستمان بە پێناس و هەویەی چەمكی قەیران هەیە , قەیران چیە؟قەیران Crisis :


(قەیران بریتیە لە: كێشەیەك لە ئێستادا دروست بوە یان لە داهاتوداسەرهەڵدەدات بەشێوەیەكی ئاسایی یان دروستكراو بەهۆی بوونی ناتەبایی و ناهاوسەنگی لەجێبەجێكردنی لایەنێك یان زیاتردا , یان لەدەرەنجامی ململانئ و دژایەتیكردنی نێوان دوو جەمسەر و چەندلایەنێك یان زیاتردا.) ادارە الازمات وفض النزاعات الداخلیە لطیف القصاب


یان وەك علی حسن سعدنی دەڵێت (قەیران : دۆخێكی نائاسایی پێشبینیكراو یان ناكاوو پێشبینی نەكراوە دەبێتە هەڕەشە بۆسەر دەستكەوت و ئامانج وبیروڕا و كەلوپەل و شمەك و بەها ڕەوشتیەكانی كۆمەڵگە , لەساتەوەختی ڕودانی قەیراندا دۆخی گشتی بەجۆرێك ئالًۆزدەبێًت كردەی بڕیاردان قورس و گران دەبێت).
لە ڕوانگەی ئەم پێناسانەو چەندانیترەوە دەتوانین بڵێین قەیران Crisis :


ئەو ڕوداوو پێشهاتە چاوەڕوانكراو یان ناكاوەیە كەباری ئاسایی دەشێوێنێت و هەلسوكەوت دەشڵەژێنێت بەجۆرێك پێویست بە بڕیاردانی خێرا دەكات بۆ هاوسەنگكردنەوەو ئاسایی كردنەوەی دۆخەكە, هەندێجار قەیران دەبێتە خاڵی وەرچەرخان و سەرەتای دەستپێكردنی قۆناغێكی نوێ.


بەپێی تەواوی پێناسەكان ئەوە بەدیاردەكەوێت مەبەست لە ساتی ڕوودانی قەیران ئەو كاتە هەستیارو ناسكەیە كەبەخاڵی وەرچەرخانی دۆخەكە هەژماردەكرێت و داهاتوی دەسەڵات و دەزگاكان لەڕووی گەشەو لەناوچوونەوە پەیوەست دەبێت بە ئەنجامی قەیرانەكەوە .


كەواتە قەیران زۆربەی كات ڕووداوێكی ناكاوە بۆیە لێهاتویی و لێبڕانی زۆری دەوێت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەو چارەسەر یان بنبڕكردنی .ئەو وڵاتەی جمەیدێت لە قەیراندا سەركردەكانیش شەكەتبوون لە ململانێ و دژایەتی یەكدی تائاستی تەنازول بۆ نەیارانی ئەزەلی لەدژی یەك بڕستی لێبڕیوون و توانای دانانی پلانێكی دروستی پەیژەئاسایان نەبوە بۆ پەڕینەوە لە زۆنگاوی كێشەو ترازان بەۆەو كەناری ئارامی و گەشەكردن ئەوەی دەمانگەیەنێتە دڵنیابووم لەقوڵی و چارەنوسسازی قەیرانەكەمان ئەم خاڵانەی خوارەوەیە :
أ –زانستی قەیران / هەستكردن بەوەستان لەبەردەم خاڵی وەرچەرخان و بنچینەیی و چارەنوسسازدا.
مامەڵەیكــــورد/ ئەوەتا دەبینین دوای ڕیفراندۆم لە دوڕیانێكی ترسناكدا وەستاوین هەموو هاووڵاتیان نیگەرانن و لەدڵەڕاوكێدا دەژین.


ب-زانستی قەیران / بۆ یەكلاكردنەوەی دۆخەكە پێویست بە بڕیاری خێراو بوێرانەی بەرپرس یان كەسی یەكەم دەكات .
مامەڵەیكــــورد /هەموان دلنیایین كورد نەیتوانیوە بڕیاری یەكلاكەرەوەبدات لەبەر فرە جەمسەری و ناتەبایی جەمسەرەكان بۆیە هەمیشە لاستیكی هەڵوێستیان گرتوەو قەیرانەكانیان قوڵتر كردوەتەوە و بەم دۆخە نالەبارەیان گەیاندوە


ج-زانستی قەیران / هەستكردن بە مەترسی و هەڕەشەی جدی بۆسەر دەستكەوت و ئامانج و دروشمی جەمسەرەكانی قەیران.
مامەڵەیكــــورد/ دەبینین چۆن هەموو دەستكەوتەكان كەوتونەتە ژێر هەڕەشەی لەناوچوون و لەدەستدان ئەمە ئاماژەیە بەبوونی قەیرانی قوڵ.


د-زانستی قەیران / دەرچونی دۆخەكە لە كۆنترۆڵ یان لاوازبوونی سەرپەرشتی و جڵەوگیری و ئاراستەی ڕوداوەكان.

مامەڵەیكـــورد/ پێویست بە ڕوونكردنەوەناكات دۆخی كوردستان چەندە شلۆقەو چۆنیش لەكۆنترۆڵ دەرچووە لەبەرچاوە ئەوەتا بەهەموو حیزبەكان و سەركردەكانەوە نیوەكۆنترۆڵیشیان لەدەستدانیە .

ه- زانستی قەیران / دیارترین نیشانەی سەرهەڵدانی قەیران فشاری كاتە واتە كات خێرا لەدەستدەچێت و ڕوداوەكان تەمومژاوی دەبن و هەڵەشەییان پێوە دیاردەبێت ئەمەش هۆكاری كەوتنەوەی نیگەرانی و دڵەخورپەی هەمولایەكدەبێت .
مامەڵەیكــــورد/ خۆ لەهەموولایەكەوە دیارە هێندە فشاری كاتمان لەسەرە و دۆخەكە ئەوەندە تەمومژ دایگرتوە نەك تەمومژ بەو هەموو هەڵویستەجیاواز و لێدوانە دژیەبەیەكانەی لەئاستی باڵادا دەدرێن هەتابەرپێی خۆشمان نابینین و میلەتیش سەرگەردان و پەرێشانە.


ئەمانە چەند ڕاستیەك بوون لە ڕوداوەكانی سەرساحەكە و ئەگەر هاوكێشەكان بە تەبایی و یەكهەڵوێستی هاوهێزنەكەینەوە ئەوا قسەكۆنەكەی باپیرانمان كەوتویانە ((كــورد كــورت)) جارێكیتر دێتەدی و ئەم هەلەش لەدەستدەچێت وە ڕاستی ئەو لوغزەمان پێدەڵێت بۆچی تائێستە كورد وەك نەتەوەو گەلانی جیهان نەبووە بەخاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆ.؟ وەڵامەكەش خۆخۆری و یەكتر قەبوڵنەكردن و یەكتر بڕینەوەیە. حاشاهەڵنەگرە لەئەمڕۆدا كەوتوین و زۆرێك لە خەونەكانمان بەنەزانی و لاوازی هەستی نیشتمانی وەك بڵقی ئاوی لێهاتوە و زۆرێك لە هاووڵاتیان لەهەموو ئاستەكاندا توشی بێمتمانەیی و داڕوخان بونەتەوە بۆهەستانەوە پێویستمان بە وەڵامدانەوەیەكی ڕاستگۆیانەی ئەم پرسیارەهەیە.


بۆچی ئێمەی كورد جگەلە هاووڵاتیانی ووڵاتەكەمان ئەتوانین لەگەڵ هەموو خەڵكانیتر بەئاشتیانە بژین بەڵام یەكترقەبووڵناكەین و ناتوانین لەبەرامبەر یەكدی دادپەروەر و ڕاستگۆبین؟؟؟..