ئاشتیا د ناڤبەرا فەلسەفێ‌ و شەریعەتیدا

د دیتنا (فارابی 259-335 هـ ق) دا.
ئەبو نەسر فارابی، زانا و فەیلەسۆفێ‌ جیهانا ئیسلامی، ناڤێ‌ وی (ئەبو نەسر محەمەد كورێ‌ تەرخان كورێ‌ ئوزلەگ فارابی)یە و لسەردەمێ‌ وەرگێرانا فەلسەفا یونانی بۆ سەر زمانێ‌ عەرەبی، ئێكەمین فەیلەسۆفێ‌ جیهانا ئیسلامی و وەلاتێ‌ ئیرانێ‌ فارابی یە، د نوكەداژی د جیهانێدا ب ئێك ژ فەسلەسۆفێن بەرنیاسێ‌ جیهانا ئیسلامی دئێتە هژماردن.
ئەڤی زانایێ‌ مەزن گەلەك بەرهەمێن ب ناڤ و دەنگ و بتایبەت لژێر سایا فەلسەفا ئەفلاتۆنی نڤێسینە، ژ بەرهەمێن وی یێن بهێز (ێ‌را‌و أهل المدینە الفاچلە، احصا‌و العلوم و التعریف بأغراچها، ما ینبغی أن تعلم قبل الفلاسفە، كتاب سیاسە المدینە...هتد) ئەڤی زانایی د ناڤ بەرهەمێن خوەدا بزاڤكرییە ئاشتیا د ناڤبەرا شەریعەت و فەلسەفێدا دیاربكەت.
هەرچەندە فارابی چ ڤەكۆلینەكا سەربەخۆ لسەر بابەتێ‌ ناڤبری ئەنجام نەدایە، فارابی د ناڤ بەرهەمێن خوەدا زێدەتر جەختی لسەر بابەتێ‌ (سیستەمێ‌ عەقلی، تیۆرا نەفسێ‌ ...هتد) ب تایبەت د ناڤ پەرتوكا خوە یا بناڤێ‌ (ێ‌را‌و أهل المدینە الفاچلە)كریە، ب تایبەت دەما دبێژت: "دڤێت سەرۆكێ‌ باژێری كەسەكێ‌ پێغەمبەر و فەیلەسۆف بیت" بڤێ‌ یەكسانیا د ناڤبەرا پەیامبەر و فەیلەسۆفیدا، ڤیایە بێژیت مە كو شەریعەت و فەلسەفە لگەل هەڤ یەكسانن و جودا نینن.
فارابی ل دەما دڤێت یەكسانیا د ناڤبەرا دین و حیكمەتێدا یان ژی د ناڤبەرا دین و فەلسەفێدا دیاربكەت، دوو خالا پێشچاڤ دكەت:
ئێك: دەما دبێژت: "شەریعەت و حیكمەت بەر ب ئێك بنەماڤە دچن، چونكی ژێدەرێ‌ شەریعەتی ژ دەڤ خودێ‌ یە ب رێكا وەحیا ئیلاهی دهێت، ژێدەرێ‌ فەلسەفێ‌ ژی سرۆشتە و سرۆشت ژ چێكرنا هەمان خودایە و ئەوی ئافراندییە".
دوو: پەیامبەر و فەیلەسۆف هەردوو زانینێ ژ سەرەكانیا ئیلاهی وەردگرن، پەیامبەر ب هاریكارییا جوبرەئیلی كو مەلەكێ‌ وەحیێ‌ یە، سرۆشێ‌ ژ خودێ‌ وەردگرت، فەیلەسۆف ب ڕێكا عەقلێ‌ خوە مفایی دبینت، مەعریفەتێ‌ ژ (عقل فعال) كو -د فەلسەفا (فارابی، ابن سینا، ... هتد) مەبەست ژێ‌ خودێ‌ یە- دڤێت ئەڤێ‌ ژی بزانین د دیتنا فارابیدا عەقل هەمان فریشتەنە و (عەقلێ‌ دەهێ‌) ناڤبەندە د ناڤبەرا مە و جیهانا بالادا، جوداهیا دیار د ناڤبەرا (حیكمەت دان)ی و (پەیامبەر)یدا ئەڤەیە؛ پەیامبەر ڕاستیان ب ڕەنگەكێ‌ حەق و دروستی ژ جیهانا بالا وەردگریت. بەلێ‌ فەیلەسۆف بەرۆڤاژی وی ڕاستی و حەقیقەتێ‌ ب ڕێكا نێزیكی و دەرئەنجام و بەلگەیان ب دەستڤە دئێخت.
ب دیتنا فارابی، شەریعەت ب ئەگەرێ‌ شێوازێ‌ ئاراستەكرنا خوە یا نمیاشكرن و تەشبیهكرنێ‌، دهێتە ئاراستەكرن بۆ ڕێژەیەكا بەرفرەهـ ژ جڤاكی، ئانكو زمانەكێ‌ تایبەت و گشتی یە، بەلێ‌ فەلسەفە یا تایبەت ب گرۆپەكێڤە و ئەو كەسێن بتنێ‌ كارێ‌ وان هزر و ئەندیشە، ئەو كەسێن بتنێ‌ ب مەسەلەیێن عەقلیڤە مژویل.
فارابی ژ ڤێ‌ یەكێ‌ ژی بلندتر دچیت و دبێژت: "پەیامبەراتی ب خوە دەرگەهەكە ژ زانینێ‌ و مەعریفەتێ‌، ئەڤجا پەیامبەر ب خەیالا خوە و هێزا وێ‌ بەرڤ جیهانا مەعقولاتان دچت و ئەڤەژی ب هاریكاریا سرۆشا خودایی ب دەستڤە دهێت، فەیلەسۆف ب رێكا (حەقیقەتێن نەگهور) ب رێكا هزركرن و تەحلیلكرنا عەقلانە و بهێزا فكرا خوە دگەهت دەرئەنجامان، ژڤی دەرئەنجامی دیارە ڕێكا هەردوویان بۆ هزركرن یا جودایە ژ هەڤ، لێ‌ د بنەكارا خوەدا هەردوو بەرەڤ ئێك ئاراستە دچن، ئەوژی (عەقلێ‌ فعال)ـە، هەردوو بەرەڤ وەحدەتا خودێ‌ دچن، لەورا یا دیارە سەركەڤتنا د ناڤبەرا هزرا ئەفلاتۆن و ئەرستۆیدا ب سەركەڤتنا شەریعەت و حیكمەتێ‌ بوویە".
ژێدەرێ‌ فارسی: تاریخ فلاسفە ایران از اغاز اسلام تا امروز، دكتر علی اصغر حلبی، چاپ دوم، انتشارات زوار، 1385هـ ق، لـ 146.