توركیا و ئه‌گه‌رى لێكترازانى هاپه‌یمانێتى كۆمار

  چوار شەممە, 14 تشرینی دووەم 2018 10:59

به‌هۆى لێدوانه‌كانى ئه‌م دواییه‌ى هه‌ریه‌ك له‌ ده‌وڵه‌ت باخچه‌لى سه‌رۆكى مه‌هه‌په‌ و ئۆردوغانى سه‌رۆك كۆمارى توركیا، ئه‌گه‌رى ئه‌وه‌ هه‌یه‌ هاوپه‌یمانى كۆمار كه‌ بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كانى حوزه‌یرانى 2018 دروست بوو بوو ، كه‌ تیایدا په‌رله‌مانى توركیا و سه‌رۆك كۆمار هه‌ڵبژێردرا به‌ره‌و هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ بچێت، چونكه‌ ئه‌و هاوپه‌یمانێتیه‌ كه‌ دروست بوو هاوپه‌یمانیه‌تێكى ستراتیجى درێژخایه‌ن نابێت، به‌ڵكو هه‌ریه‌كه‌یان پێویستى پێى هه‌بوو، هه‌ركاتێكیش مه‌به‌سته‌كان هاتنه‌دى یان پێویستى كرد هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌ كۆتایى پآ دێت. ده‌وڵه‌ت باخچه‌لى به‌وه‌ ناسراوه‌ كه‌ برِیارى كتوپرِ و راسته‌وخۆ ده‌دات و له‌ناكاودا ده‌چێته‌ نێو روداوى نوێوه‌، له‌وانه‌ش له‌ 2002 دا پێشنیارى هه‌ڵبژاردنى پێشوه‌ختى داو به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ پارتى داد و گه‌شه‌پێدان سه‌ركه‌وت و بوه‌ براوه‌ى یه‌كه‌م، هه‌روه‌ها له‌ ئه‌مساڵیشدا هه‌مان پێشنیارى كرد و تیایدا ئۆردوغان و پارته‌كه‌ى سه‌ركه‌وتن، به‌ڵام ئه‌مه‌یان به‌ پشتیوانى حیزبه‌كه‌ى باخچه‌لى و به‌رهه‌ردووكیان توانیان 340 كورسى په‌رله‌مان به‌ده‌ست بهێنن و ئۆردوغانیش بكه‌نه‌ سه‌رۆك كۆمار، ئه‌مه‌ سه‌ره‌رِاى ئه‌وه‌ى كه‌ پێشتریش مه‌هه‌په‌ پشتیوانى كرد له‌ گۆرِینى سیستمى سیاسى له‌ په‌رله‌مانیه‌وه‌ بۆ كۆمارى و به‌ به‌شداریان و پشتیوانیان له‌ ئه‌كه‌په‌ ئه‌م پرِۆژه‌ برِیاره‌شیان خسته‌ بوارى جێبه‌جێكردنه‌وه‌و سه‌ركه‌وتنى به‌ده‌ستهێنا.
مه‌هه‌په‌ به‌ دروستكردنى هاوپه‌یمانێتى كۆمار چه‌ند ده‌ستكه‌وتێكى گرنگى به‌ده‌ستهێنا، له‌وانه‌ش هێشتنه‌وه‌ى باخچه‌لى وه‌ك سه‌رۆكى پارته‌كه‌ و رزگاربوون له‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌و جارێكى تر به‌هێزه‌وه‌ گه‌رِایه‌وه‌ ناو كایه‌ى سیاسى، سه‌ره‌رِاى ئه‌وه‌ش كه‌ له‌ پێكهاته‌ى ئه‌نجوومه‌نى وه‌زیراندا به‌شداریه‌كى ئه‌وتۆى نیه‌، به‌ڵام له‌ پۆسته‌كانى خواره‌وه‌دا توانیویه‌تى هه‌زاران ئه‌ندامى به‌شداربن له‌ حكومه‌تدا، له‌لایه‌كى تره‌وه‌ له‌ دواى كوده‌تاكه‌وه‌ زۆر به‌هێز پشتیوانى له‌ ئۆردوغان و حیزبه‌كه‌ى كردوو ویستى ئه‌و بۆشاییه‌ى كه‌ ئێستا دروست بووه‌ به‌هۆى شه‌رِى په‌كه‌كه‌ و گوڵه‌نیه‌كان، ئه‌و بۆشاییه‌ پرِ بكاته‌وه‌و جارێكى تر به‌هێزه‌وه‌ بگه‌رِێته‌وه‌ ناو گۆرِه‌پانى سیاسى، به‌تایبه‌تیش له‌ بوارى سوپا و رابه‌رایه‌تى ئه‌و لێشاوه‌ كه‌مالیسته‌ ناسیونالیزمه‌ى كه‌ له‌ ئێستادا وا هه‌ست ده‌كرێت كه‌ یه‌كێك نه‌بێت رابه‌رایه‌تیان بكات، به‌ڵام له‌ به‌رامبه‌ردا پارتى داد و گه‌شه‌پێدان توانى به‌هۆى ئه‌و هاوپه‌یمانێتیه‌وه‌ خۆى له‌و قه‌یرانانه‌ رزگار بكات كه‌ ئه‌وكاته‌ روبه‌رِووى بوبوه‌وه‌ له‌وانه‌ش، پاش ئه‌وه‌ى له‌ هه‌ڵبژاردنى یه‌كه‌مى 2015 نه‌یتوانى سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بهێنێت ئه‌كه‌په‌ هه‌ستى كرد كه‌ یه‌كێك له‌ لاوازیه‌كانى پشتكردن بوه‌ له‌ ناسیۆنالیزمى توركى، له‌به‌رئه‌وه‌ هه‌ر له‌وكاته‌وه‌ بیرى له‌وه‌ كردبوه‌وه‌ كه‌ هاوپه‌یمانى له‌گه‌لڕ مه‌هه‌په‌دا ببه‌ستێت، له‌پاش ئه‌وه‌ش كه‌ شه‌رِى په‌كه‌كه‌ ده‌ستى پێكرده‌وه‌، ئیتر رێگریه‌ك نه‌ما بۆ ئه‌نجامدانى ئه‌م كاره‌، چونكه‌ مه‌هه‌په‌ مه‌رجى سه‌ره‌كى بۆ هاوپه‌یمانێتیه‌كه‌یان به‌تیرۆر ناساندنى پارتى كرێكاران و ده‌ستپێكردنه‌وه‌ى شه‌رِ و هه‌ڵپه‌ساردنى پرۆسه‌ى ئاشتى بوو له‌گه‌لڕ كورددا، به‌ڵام ئۆردوغان زیره‌كانه‌ توانى كه‌ مه‌هه‌په‌ بۆخۆى به‌كاربهێنێت و هاوبه‌شیان پآ بكات له‌ سه‌رخستنى گۆرِینى ده‌ستور و راپرسى و ته‌نانه‌ت هه‌ردوو هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ و سه‌ركه‌وتن تیایدا. به‌ڵام له‌ ئێستادا مه‌هه‌په‌ هه‌ست ده‌كات كه‌ به‌رده‌وام بوون به‌م شێوازه‌ له‌كارى سیاسیدا ناچێته‌ خزمه‌ت گه‌شه‌كردنى و به‌ره‌وپێشچوونى و ئه‌گه‌ر كار وا برِوات دورنیه‌ مه‌هه‌په‌ له‌ناو ئه‌كه‌په‌دا به‌ره‌و توانه‌وه‌ برِوات، له‌به‌رئه‌وه‌ له‌ هه‌فته‌ى رابردوودا ده‌وڵه‌ت باخچه‌لى له‌ به‌رده‌م فراكسیۆنه‌كه‌یدا له‌ په‌رله‌مانى تروكیا وتى له‌ ئێستاوه‌ هاوپه‌یمانیمان له‌گه‌لڕ ئه‌كه‌په‌دا كۆتایى پآ هاتووه‌و بۆ هه‌ڵبژاردنى داهاتووى شاره‌وانه‌كان له‌ مارسى 2019 دا ئه‌نجام ده‌درێت له‌گه‌لڕ ئه‌واندا نابین. ئه‌و لێدوانه‌ى باخچه‌لى له‌ دواى ئه‌وه‌ بوو كه‌ دوو روداوى گرنگ رویاندا یه‌كه‌میان ئه‌وه‌بوو كه‌ مه‌هه‌په‌ پرِۆژه‌ یاسایه‌كى ئاماده‌كردبوو بۆ په‌رله‌مانى توركیا (پرۆژه‌ یاساى لێبوردن) به‌پێى ئه‌م پرِۆژه‌ یاسایه‌ نزیكه‌ى 160,000 كه‌س سومده‌ند ده‌بوون و به‌شێكى زۆریان ئازاد ده‌بوون، كه‌ هه‌موو جۆره‌ تاوانێكى ده‌گرته‌وه‌ له‌وانه‌ش ئه‌وه‌ى كه‌ له‌سه‌ر مادده‌ هۆشبه‌ره‌كان زیندانى كراون، به‌ڵام ئۆردوغان زۆر به‌ توندى به‌ره‌ورِوى وه‌ستایه‌وه‌و وتى: ناكرێت برِیار ده‌ربكرێت بۆ خاڵى كردنه‌وه‌ى زیندانه‌كان، ناكرێت ئێمه‌ كه‌سێك ئازاد بكه‌ین كه‌ له‌سه‌ر مادده‌ى هۆشبه‌ر زیندانى كراوه‌و له‌ لێدوانه‌كه‌شیدا باخچه‌لى و پارته‌كه‌ى تاوانبار كرد به‌ پشتیوانى له‌ بازرگانه‌كانى مادده‌ هۆشبه‌ره‌كان.
باخچه‌لى له‌سه‌ر ئازاد كردنى قه‌شه‌ ئه‌مریكیه‌كه‌ جارێكى تر لێدوانێكى تریدا و ئه‌م كاره‌ى به‌ پێشێلكردنى یاسا و سوكایه‌تى به‌دادگاكانى توركی له‌قه‌ڵه‌مدا، هه‌روه‌ها ره‌خنه‌ى له‌ (به‌كر بوزداغ) ئه‌ندامى په‌رله‌مانى پارتى داد و گه‌شه‌پێدان و سه‌رۆكى لیژنه‌ى ده‌ستورى له‌ په‌رله‌مان گرت ،كه‌ دژى برِیارێكى دادگاى باڵاى دادوه‌رى وه‌ستابوه‌وه‌ كه‌ رێگه‌ى دابوو جارێكى تر (سوێندخواردنى قوتابیان) بگه‌رِێته‌وه‌ ناو قوتابخانه‌كان كه‌ پێش (5) سالڕ له‌مه‌وپێش به‌ فه‌رمانى پارتى داد و گه‌شه‌پێدان له‌كار خرابوو، ئه‌و سوێنده‌ له‌ ساڵى 1933 له‌ سه‌رده‌مى كه‌مال ئه‌تاتوركدا دانراوه‌، چه‌ند برِگه‌یه‌كى تیادایه‌ كه‌ باس له‌ پیرۆزى و گه‌وره‌یى ره‌گه‌زى تورك ده‌كات كه‌ به‌م شێوه‌یه‌یه‌ (من توركن، من له‌سه‌ر راستیم، من سه‌ربه‌زرم، خۆشبه‌ختى بۆ ئه‌وه‌ى ده‌ڵێت من توركم.. هتد) له‌ رابردوودا پارتى داد و گه‌شه‌پێدان ئه‌م سوێنده‌ى له‌ قوتابخانه‌كاندا یاساغ كردووه‌، به‌بیانوى ئه‌وه‌ى چه‌ند برِگه‌یه‌كى تیادایه‌ كه‌ هه‌ڵگرى فیكرى ئایدیۆلۆجى و شۆڤێنیه‌، مه‌هه‌په‌ به‌ سه‌رۆك و هه‌موو ئه‌ندامانیه‌وه‌ خۆشحاڵى خۆیان ده‌ربرِى به‌ گه‌رِانه‌وه‌ى ئه‌م سوێنده‌ بۆ قوتابخانه‌كان، به‌ڵام ئه‌م برِیاره‌ له‌لایه‌ن ئۆردوغان خۆى و به‌رپرسانى پارته‌كه‌یه‌وه‌ و له‌ ناوه‌ندى كوردیشدا نارِه‌زایى زۆرى لێكه‌وته‌وه‌، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ئۆردوغان خۆى هاته‌ سه‌رخه‌ت و وتى "چ پێویست ده‌كات ئێمه‌ هه‌موو به‌یانیه‌ك مناڵه‌كانمان ناچار بكه‌ین كه‌ ده‌قێكى شۆڤێنى بڵێنه‌وه‌، راسته‌ من توركم، به‌ڵام من كه‌سێكى شۆڤێنى و نه‌ته‌وه‌په‌رست نیم، هه‌ركه‌سێك بۆى هه‌یه‌ شانازى به‌ره‌گه‌زى خۆیه‌وه‌ بكات و باسى نه‌ته‌وه‌كه‌ى بكات، به‌ڵام له‌م حاڵه‌ته‌دا (سوێنده‌كه‌) باره‌كه‌ جیاوازه‌ ئه‌گه‌ر توركه‌كان به‌وشێوه‌یه‌ بڵێن، ئه‌وكاته‌ هاوڵاتیه‌كى كوردیش بۆى هه‌یه‌ كه‌ بانگه‌شه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌كه‌ى خۆى بكات، نابێت ئه‌مه‌ بگوازینه‌وه‌ بۆ ئاستێكى شۆڤێنى ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ بكه‌ین ئه‌وه‌ جیاوازى ره‌گه‌زى ئه‌نجام ده‌ده‌ین كه‌ ئه‌مه‌ش رێگه‌پێدراو نیه‌".
سه‌رهه‌ڵدانى ئه‌م ناكۆكیانه‌ ئه‌وه‌ ده‌خه‌نه‌ روو كه‌ جارێكى تر ئه‌كه‌په‌ به‌ته‌نیا ده‌مێنێته‌وه‌و هاوپه‌یمانى كۆماریش رو له‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ ده‌كات، له‌ روانگه‌ى ئه‌م روداوه‌وه‌ ده‌توانین بڵێین كه‌ جارێكى تر ئه‌گه‌رێك دروست ده‌بێته‌وه‌ بۆ سه‌رله‌نوآ زیندوكردنه‌وه‌ى پرۆسه‌ى ئاشتى و كرانه‌وه‌ى ئاسۆیه‌كى نوآ به‌رِووى كێشه‌ى كوردانى باكوردا، چونكه‌ ئه‌و بۆشاییه‌ى كه‌ دروست ده‌بێت به‌هۆى دوركه‌وتنه‌وه‌ى مه‌هه‌په‌، هاده‌پ ده‌توانێت پرِى بكاته‌وه‌ ئه‌گه‌ر هه‌نگاوێك بێته‌ پێش و كۆتایى به‌هه‌ندێك خوێندنه‌وه‌ى ئایدیۆلۆژى چه‌پگه‌رایانه‌ بهێنێت، له‌ ئه‌گه‌رى وازهێنانى مه‌هه‌په‌ له‌ ئه‌كه‌په‌، ئه‌كه‌په‌ گرفتى گه‌وره‌ى له‌ په‌رله‌ماندا بۆ دروست ده‌بێت، چونكه‌ ئه‌كه‌په‌ خاوه‌نى 290 كوردسه‌ و به‌م ژماره‌یه‌ش ناتوانێت هه‌موارى ده‌ستور و پرِۆژه‌ یاساكان تێپه‌رِێنێت، ئه‌گه‌ر له‌م كاته‌دا هاده‌پ بێت و هاوپه‌یمانێتیه‌ك له‌گه‌لڕ ئه‌كه‌په‌ دروست بكات، ئه‌گه‌رى ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كه‌ ئۆردوغان و به‌رپرسانى ئه‌كه‌په‌ش گۆرِانكارى به‌سه‌ر بۆچوونه‌كانیاندا بێت و جارێكى تر دۆخه‌كه‌ به‌ قازانجى كورد بشكێته‌وه‌، چونكه‌ ئۆردوغان و ئه‌كه‌په‌ش ئه‌و راستیه‌ ده‌زانن كه‌ به‌بآ كورد له‌ هیچ هه‌ڵبژاردنێكدا سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست ناهێنن و كوردیش ئه‌گه‌ر خاوه‌نى یه‌ك گوتار و یه‌ك كارتى فشار بێت ده‌توانێت زۆربه‌ى مه‌رجه‌كانى به‌ حكومه‌ته‌كه‌ى ئه‌كه‌په‌ جێبه‌جآ بكات.