شێرپەنجەی ئەخلاقی كۆمەڵگە لەبەردەم هەڵوەشانەوەی شیرازەی كۆمەڵایەتیدا

  شەممە, 17 تشرینی دووەم 2018 13:21

مودریك عەلی عارف

لە ڕۆژگاری ئەمڕۆدا كێشە و ئاریشە جیاواز و فراوانەكان و نەخۆشی و دەردەكانی كۆمەڵگە هێندە زۆر بوون، كە كەسی زۆر هۆشیار و ئیرادە بەهێز و دامەزراوی دەوێ‌ تا بتوانێ‌ بەرگەی ئەم هەموو دەرد و نەخۆشی و بەڵایانە بگرێ‌، مەخابن تەوژمێكی فراوان لە گرفت و نەخۆشی جەستەیی و دەروونی و فیكری و كۆمەڵایەتی -تەنانەت عەقیدەیی و ئایینیش- ڕووبەڕووی تاك بە تاكی كۆمەڵگەكەمان بوونەتەوە، ئەگەر مرۆڤ هێزی (مەناعە) و بەرگری (جەستە، فیكر، ڕۆح)ی كامڵ و فراوان نەبێت و بەرگری فیكری و سلوكی و كۆمەڵایەتی و ئایینی و ئەخلاقی زۆر و تۆكمە و بەهێز نەبێت، ئەوا بە دڵنیاییەوە تووشی سەخترین گرفت و دەرد و نەخۆشییە جیاوازەكان دەبێت و ڕەنگە لەژێر باریاندا داڕمێ‌ و تووشی داڕزان و داخوران ببێ‌.
مەخابن یەكێك لە قورسترین و سەختترینی ئەو نەخۆشی و دەردانەی كە تووشی كۆمەڵگەی ئێمە بووە و خەریكە بەرەو هەڵدێر و فەوتانی دەبات، بریتییە لە لاوازی و (پچڕان و لێكهەڵوەشانی شیرازەی خێزانی و كۆمەڵایەتی)، بەتایبەت لەم بەشەدا مناڵ و مێردمناڵ و لاوان نێچیر و قوربانی سەرەكی ئەم حاڵەتەن، كە تا ڕادەیەك خەریكە دەبێتە دیاردەیەكی زەق و بڵاو و جێگیر و پەلی هاوێشتووەتە ناو زۆرێك لە شار و شارۆچكەكانمان و خەریكە گەرای خراپی لە گوند و دێهاتەكانیشدا داناوە.
بەهۆی زۆر مەترسیداربوون و خراپی جێكەوت و دەرەنجامە نەرێنی و سەلبییەكانی ئەم نەخۆشییە كوشندەیە، بەندە ئەم دەرد و نەخۆشییەم ناوناوە بە (شێرپەنجەی ئەخلاقی)، چونكە ئەگەر نەخۆشی شێرپەنجە -بە هەموو جۆرەكانییەوە- جەستە لەناو دەبات و دایدەهێڵێت و هێزی بەرگری لەش دەگەیەنێتە نزمترین ئاست و تا ڕادەی سفر بوونەوە، ئەوا (شێرپەنجەی ئەخلاقی)ش كۆمەڵگە لێكهەڵدەوەشێنێ‌ و شیرازەی كۆمەڵایەتی دەبچڕێنێ‌ و دووچاری چەندین گرفت و ئاریشەی جیاوازی فیكری و سلوكی و دەروونی و ئەخلاقی دەكات و گرنگترین جومگەی كۆمەڵگە هەڵدەوەشێنێتەوە و وێرانی دەكات، جیا لەوەش دووری دەخاتەوە لە خوا و دین و دینداری و دواڕۆژیشی ڕەش دەكات.
وەك ئاماژەمان پێدا، نێچیر و قوربانی سەرەكی ئەم دەرد و بەڵا كوشندە و لەناوبەرە، زیاتر مناڵ و مێردمناڵ و لاوانن، كە چەندین هۆكار و فاكتەری جیاواز دەبنە هۆی لادان و تووشبوونیان بە چەندین دەرد و گرفت و كێشەی جیاواز و ڕووكردنە شوێنی نەشیاو، بۆ خۆ قوتاركردنیشیان لەم حاڵەتە پەنا دەبەن بۆ كار و ڕەفتاری خراپتر، كە گۆمەكە زیاتر قوڵ دەكاتەوە و زۆنگاوەكە ڕەشتر و قێزەونتر دەكات و برینەكە بەسوێتر و ئازارەكە جەرگبڕتر دەكات.
خراپترینی ئەو دەرد و نەخۆشی و ئافاتانەش كە مناڵ و گەنج و لاوان دووچاری دەبن، پەنابردنە بۆ ماددە هۆشبەرەكان و مەی و ماددە كحولییەكان، ئەڵبەتە ئەویش پێشەكی هەیە و سەرەتا لە جگەرەكێشان و دواتر نێرگەلە كێشانەوە دەست پێدەكات، كە ئێستە بەداخەوە جگەرەكێشان و نێرگەلەكێشان لە كۆمەڵگەی ئێمەدا لەناو مێرد مناڵ و لاواندا بە ئاشكرا تەشەنەی سەندووە، نەك حاڵەت بێت بەڵكو بووەتە دیاردەیەكی زەق و ناشیرین و بەرچاو و بەشێكی زۆر ڕوویان كردووەتە ئەم خووە ناشیرین و خراپ و كوشندەی جەستە و سلوك و فیكر و ئەخلاقە، بەداخەوە خەریكە ژمارەی نێرگەلەخانەكان و قاوەخانەكان تەنگ هەڵدەچنن بە ژمارەی شوێنە ڕۆشنبیری و و زانستی و فەرهەنگییەكان.
ئەم نەخۆشی و دەردە ئەخلاقی و كۆمەڵایەتییە، كە بە دڵنیاییەوە دەبێتە مایەی هەڵوەشاندنەوەی شیرازەی خێزان و كۆمەڵگە و چەندین دەرد و گرفتی دیكە بەشوێنی خۆیدا دەهێنێ‌، چونكە ئالوودەبوون بە ماددەی هۆشبەر و پێشینەكانی ماددەی هۆشبەر لە نموونەی جگەرە و نێرگەلە، چەندین كەتن و جەریمە و تاوانی وەك (شەڕ و ئاژاوە نانەوە، دزی كردن، دەستدرێژی سێكسی، لادانی سێكسی، كوشتن و هتد..) بەدوای خۆیاندا دەهێنن و ئەو جۆرە كەسانە وا لێدەكەن كە ئەم جۆرە تاوانانەش ئەنجام بدەن، بۆیە ڕووبەڕووبوونەوە و چارەسەری ئەم نەخۆشی و دەرد و شێرپەنجە ئەخلاقییە، پێویستی بە هەڵمەت و هەوڵێكی زۆر جددی و هەمە لایەنە هەیە، هەم بۆ چارەسەر هەم بۆ ڕێگری كردن، پێویستە هەموو جومگە و لایەنەكانی كۆمەڵگە چ بە تاك و چ بە گروپ و ڕێكخراو و دەزگای حكومی، لە خەمی ڕێگری كردن و چارەسەردا بن، ئەوەش بەوە دەبێت سەرەتا دەستنیشانی دەرد و نەخۆشییەكە بكرێت و دواجار دەست بكرێ‌ بە دانانی چارەسەر و ڕێگری كردن لە تەشەنە سەندنی.
ئێمە هەوڵ دەدەین لێرەدا بە كورتی ئاماژە بە هەندێك لەو هۆكارانە بكەین كە دەبنە هۆی ئالوودەبوونی مێردمناڵ و لاوان بە جگەرەكێشان و نێرگەلەكێشان و دواتریش سەركێشانیان بۆ ئالوودەبوونیان بە ماددە هۆشبەرەكانی دیكە لە نموونەی تلیاك و گەرد و حەشیشە و هێرۆئین و كراك وهتد..، ئەگەر ئێمە توانیمان ئەم هۆكارانە بنبڕ بكەین یاخود كەمیان بكەینەوە، ئەوا تووشبوان و ئالوودەبووانیش كەم دەبنەوە و ئەمە هەنگاوی یەكەمی چارەسەرەكەیە، هەنگاوی دووەم پێویستە بۆ ئەوانە بگیرێتەبەر كە ئالوودەبوون و نەخۆشییەكە لەواندا قوڵتر بووەتەوە و تێكەڵی خوێن و دەمار و مێشكیان بووە.

هۆكارە سەرەكییەكانی ئالوودەبوون
هۆكار زۆرن بۆ ئەوەی مێردمناڵ یان گەنج و لاوێك دەست ببات بۆ جگەرەكێشان و نێرگەلەكێشان و دواتریش ماددە هۆشبەرەكانی وەك مەی و ماددە كحولییەكان و تلیاك و هیرۆیین و كراك و حەشیشە و هتد..، بە بڕوای ئێمە دیارترین و گرنگترین هۆكارە سەرەكییەكانی ئالوودەبوون بە جگەرەكێشان و نێرگەلەكێشان و ماددە هۆشبەرەكان لەم چەند شتەدا خۆیان دەبیننەوە:
1ـ هەژاری و لاوازی عاتیفی و كەم نیشاندانی خۆشەویستی و سۆز و میهرەبانی لە لایەن دایك و باوكەوە بۆ مناڵەكانیان.
2ـ نەبوونی پەیوەندی لەگەڵ دایك و باوك و ئاڵوگۆڕ نەكردنی بیر و بۆچوون، هەروەها لاوازی هەمان شت لە قوتابخانە و ناوەندەكانی خوێندن و پەروەردە و فێركردن.
3ـ شەڕ و ئاژاوە و دەمەقاڵە و گرفتی بەردەوامی خێزانی.
4ـ بەتاڵی و بێكاری، كە دواجار هەژاری و نەبوونی بەرهەم دەهێنێ‌ و تووشی شەڕ و ئاژاوەی دەكات لەگەڵ خۆی و دەوروبەریدا.
5ـ هەژاری و نەبوونی، ئەو دەردەی نەك مرۆڤ لە جەرە و نێرگەلە و ماددەی هۆشبەر نزیك دەخاتەوە، بەڵكو نزیكی دەخاتەوە لە كوفر و بێباوەڕی، وەك پێغەمبەر درودی خوای لێبێت دەفەرمووێ‌: (كاد الفقر أن یكون كفرا)، ئەڵبەتە خودی كەسی هەژار نابێ‌ بۆ چارەسەری دەردی هەژاری و نەبوونی پەنا ببات بۆ جگەرەكێشان و نێرگەلەكێشان و ماددە هۆشبەرەكان و ئەوە بكاتە بیانوو و پاساو بۆ خۆی، بەڵكو پێویستە ئیرادە و عەزمی بەهێزتر بكات و خۆی نەخاتە ناو ئەو زەلكاوەوە كە دەرهاتنەوەی ئاسان نییە و زۆریش ئەستەمە.
6ـ تەڵاق و جیابوونەوەی دایك و باوكی مناڵەكان، كە گەورەترین و زۆرترین باجی ئەم حاڵەتە مناڵەكانیانن.
7ـ لاوازی و نەبوونی گیانی متمانە بەخۆبوون لەناو تاكەكاندا.
8ـ تێكەڵی كردنی هاوڕێی خراپ و ئالوودەبوو بەو شتانە.
9ـ هاتووچۆكردنی شوێنی بەكارهێنان و ئەو شوێنانەی كە كەسانی ئالوودەبووی تێدایە، وەك كافتریا و قاوەخانە و كافێ‌ و بەشێك لە سەیرانگە و شوێنە گەشتیارییەكان.
10ـ كەناڵەكانی ڕاگەیاندن، بیستراو بینراو خوێنراو، كە ڕۆڵێكی زۆر كاریگەر و نێگەتیڤ و خراپ دەگێڕن.
11ـ ئینتەرنێت و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان.
12ـ زوو كاریگەربوونی مێردمناڵ و لاوان بە ئەوانیتر.
13ـ گرفتی نەتوانین و دواكەوتنی هاوسەرگیری.
14ـ هێرشی ڕۆشنبیری و كلتووری و فەرهەنگی نەگونجاو لەگەڵ كۆمەڵگەی ئێمەدا.
15ـ بوونی بازرگانی هەلپەرستی نەفس نزم، كە وەك ڕاوچی مامەڵە دەكات و لەپێناو دەستخستنی پارەیەكی زیاتری حەرام و ناڕەوادا دەست دەبەن بۆ قێزەونترین و خراپترین بازرگانی، لەوانەش بازرگانی بە جگەرە و نێرگەلە و ماددە هۆشبەرەكانەوە.
16ـ حكومەت و دەزگا و لایەنە پەیوەندیدارەكانی بەگشتی لە هەر سێ‌ ئاستی (یاسادان، جێبەجێكردن، دادوەری)دا، ئەم خاڵەمان بۆیە خستە دوایین خاڵ، چونكە بڕوامان وایە بەشێكی زۆری خەتا و تاوانەكە دەكەوێتە ئەستۆی ئەم لایەنەوە كە بریتییە لە جومگەكانی دەوڵەت و دەوڵەتداری، تەنانەت زۆرینەی هۆكارەكانی دیكەش بەهۆی گەندەڵی و دزی و خراپەكاری و كەمتەرخەمی و بێباكی و خەمساری ئەم لایەنەوەیە، وەك نەبوونی یاسای پێویست و تۆكمە و باش چ بۆ بەكاربەر و ئالوودەبوو، چ بۆ ئەوانەی كە بازرگانی بەسەر گیانی هاوڵاتییانەوە دەكەن و ئەو ماددانە هاوردە دەكەنە ناو وڵاتەوە، هەروەها لایەنی جێبەجێكار و حكومەت چەنێك جددی دەبێ‌ لە ڕێگری كردن و سزادانی ئەو كەسانەی كە ئەم ماددانە هاوردە دەكەن و لە نێو مێردمناڵ و لاواندا ساغیان دەكەنەوە، چەنێكی دیكەش خەتابارە لە دروستكردنی ژمارەیەكی زۆر بەتاڵە و بێكاری و نەڕەخساندنی دەرفەتی كار بۆ هاوڵاتیان، لایەنی دادوەری و دادگاكانیش پێویستە لە حوكم و بڕیارەكانیاندا لە ئالوودەبووەكاندا كەمترین سزا و بۆ بازرگان و تاوانبارانی سەرەكی ڕەواجدان بەم ماددانە توندترین حوكم و فەرمان دەربكەن نەك بە پێچەوانەوە، پۆلیس و ئاسایش و دەزگا ئەمنییەكانیش پێویستە لەگەڵ ئالوودەبوواندا وەك نەخۆش مامەڵە بكەن و لەگەڵ بازرگان و ڕەوەج پێدەرانیش وەك تاوانباری سەرەكی نەك بە پێچەوانەوە.

ن.ش 

مودریك عەلی عارف

لەدایكبووی (1978) لە گوندی (خەرپانی) ناوچەی هەورامان، پارێزگای هەڵەبجە، *لەگەڵ خوێندنی قوتابخانەدا چووەتە حوجرە و زانستە شەرعییەكانی خوێندووە، *بەكالۆریۆس لە (اصول الدین و فیكری ئیسلامی) *لە ساڵی (2005)ەوە وەك پیشەی مامۆستایەتی دامەزراوە.
* ئەندامی (ناوەندی مەعریفەت بۆ فیكر و مەعنەوییەت)ەو دەستەی نووسەرانی گۆڤاری (هەژان) *ئەندامی كارای (كۆمەڵەی نووسەرانی ئیسلامی كوردستان) *خاوەنی ئەزموونێكی چەند ساڵە لە بواری كاری ڕاگەیاندندا و كاری پەیامنێری بۆ چەند ڕۆژنامە و گۆڤارێك كردووە و چەند ساڵێك (مُحَرِّر)ی بەرنامەكان و بەڕێوەبەری (دەنگی یەكگرتوو ـ ڕادیۆی هەڵەبجە)، شارەزایە لە هەردوو زمانی (فارسی و عەرەبی)دا، خاوەنی زیاتر لە (15) كتێب و نامیلكەی وەرگێران و نووسین، كە زۆرینەیان لە بواری عیرفان و مەعنەوییەتدان، چەندین بابەتی لە ڕۆژنامە و گۆڤارەكاندا بڵاوكراوەتەوە و نزیكەی (15) ساڵە لە بوارەكانی ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتی و ئایینی و عیرفانی و ئەدەبیدا سەرقاڵی نووسین و وەرگێڕانە.