به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵكی كوردستان له‌ كوێدایه‌ ؟

  دوو شەممە, 17 کانونی یەکەم 2018 14:21

بونی ده‌سه‌ڵات وئۆپزسیۆن یان حكومه‌تی بنكه‌ فراوان ،
كامیان له‌ به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵكی كوردستاندایه‌


ساده‌ترین پرسیار كه‌ روبه‌روی هه‌ر پرۆسه‌ یان بڕیارو هه‌ڵوێستێك ببێته‌وه‌ له‌لایه‌ن كۆمه‌ڵگه‌و تاكه‌كانه‌وه‌ بریتییه‌ له‌ (بۆ) و(له‌پێناوی چیدا) ئه‌م هه‌ڵوێست و بڕیاره‌ ، خۆ ئه‌گه‌ر بڕیارو هه‌ڵوێسته‌كه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی راسته‌وخۆو پته‌وی هه‌بوو به‌ ژیانی كۆی كۆمه‌ڵگه‌ یان زۆرینه‌یه‌كی زۆری ئه‌وا بێگومان (بۆ) و(له‌پێناوی چیدا) جددیترو گوماناوی تر ده‌بێت ،یه‌كێك له‌و پرۆسانه‌ی له‌ ئێستادا له‌ گۆڕه‌پانی سیاسی كوردستاندا باس و خواسی گه‌رمه‌ بریتیه‌ له‌ پێك هێنانی حكومه‌ت و كابینه‌ی وزاری ، هه‌ڵوێستی لایه‌نه‌ سیاسیه‌كانی براوه‌ی كورسی په‌رله‌مانیش له‌مه‌ڕ به‌شداری كردنیان له‌ حكومه‌ت یان بونه‌ ئۆپزسیۆن پرسیاری (بۆ) و(له‌پێناوی چیدا)ی به‌ قوڵی له‌ ناخی زۆرینه‌ی خه‌ڵكی كوردستاندا دروست كردوه‌ به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك كه‌ ره‌نگه‌ گه‌یشتبێته‌ ئاستی به‌ نیگه‌رانیه‌وه‌ روانین له‌ كۆی هه‌ڵوێست و بڕیاری لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان ، ئاخر به‌شداری نه‌كردنی رێژه‌یه‌كی به‌رفراوانی ده‌نگده‌ران له‌ كوردستان كه‌ به‌ مه‌زه‌نده‌ی زۆربه‌ی چاودێران خۆی له‌ سه‌روی سه‌دا (60) ده‌نگده‌راندا ده‌بینیه‌وه‌ ،لاموبالاتی سیاسی سیاسی و بێباك بونی خه‌ڵكی نه‌بوو له‌ به‌رامبه‌ر پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن ، به‌ڵكو هه‌ڵوێستێكی سیاسی جه‌ماوه‌ری بوو له‌ چوارچێوه‌ی مومكیندا .

ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌و خۆپیشاندانه‌ توند و تیژانه‌ی كه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك شارو شارۆچكه‌ی كوردستان و له‌ دوا ساته‌كانی ته‌مه‌نی كابینه‌ پێشوی حكومه‌ت به‌رێوه‌چوو ، هێرش كرایه‌ سه‌ر باره‌گای زۆرێك له‌لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان و سوتێندران ، خۆ ئه‌گه‌ر وردبیته‌ له‌ داخوازیه‌كانی ئه‌وسای خۆپیشانده‌ران ته‌نها داواكاری روون كه‌ خۆی بدات به‌ده‌سته‌وه‌ ئه‌وه‌بو (بكشێنه‌وه‌ له‌ حكومه‌ت)، لێره‌وه‌ تێ ده‌گه‌ین له‌ ئاستی جددیه‌تی پرسیاره‌كانی (بۆ) و(له‌پێناوی چیدا)ی خه‌ڵكی كوردستان له‌ مه‌ڕ هه‌ڵوێست و بڕیاری هه‌ندێك له‌ لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان . 

بۆ ئه‌وه‌ی به‌ لۆژیكیان به‌ دوای وه‌ڵامی (بۆ) و(له‌پێناوی چیدا)ی خه‌ڵكی كوردستاندا بگه‌رێین ، ده‌بێت بگه‌رێینه‌وه‌ بۆ ئه‌و پاساو وهۆكارانه‌ی هه‌ریه‌ك له‌ لایه‌نه‌كان خستویانه‌ روو له‌ دیداره‌ میدیایی و لێدوانه‌كانیان سه‌باره‌ت به‌و هه‌ڵوێستانه‌ی ده‌ریانبڕیوه‌ له‌مه‌ڕ به‌شداری كردن له‌ حكومه‌ت یان بونه‌ ئۆپزسیۆن . زۆرێك له‌ لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان ئاماژه‌ بۆ زه‌روره‌ت و پێویست بوونی حكومه‌تی بنكه‌ فراوان ده‌كه‌ن پاساویشیان بۆ ئه‌م هه‌ڵوێسته‌یان ته‌نهاو ته‌نها به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵكی كوردستانه‌و له‌ لێدوان و دیداره‌كانیان جگه‌ له‌و پاساوه‌ شتێكی دیان لێ نابیسترێ ، لێره‌وه‌ جێگه‌ی خۆیه‌تی وه‌ك تاكێكی ئه‌م هه‌رێمه‌ شه‌ن و كه‌وێك بۆ پاساوی ئه‌و لایه‌نانه‌ بكه‌ین كه‌ ته‌نها و ته‌نها له‌ پێناوی به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵكی كوردستان بڕیاری حكومه‌تی بنكه‌ فراوانیان داوه‌ ،سه‌ره‌تا ده‌مه‌وێت ئه‌وه‌ بڵێم له‌ فیقهی یاسایی و سیاسیدا شتێك نیه‌ به‌ ناوی حكومه‌تی بنكه‌ فراوان ، ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ دیكه‌یه‌ له‌ خه‌رمانی چه‌مكه‌ شێوێندراوه‌كانی دونیای سیاسه‌ت و یاسا له‌ هه‌رێمی كوردستان ، چونكه‌ له‌ فیقهی یاساییدا دوو جۆر حكومه‌تمان هه‌یه‌ (حكومه‌تی زۆرینه‌ ) جا یان یه‌ك حیزب له‌ نێو په‌رله‌مان زۆرینه‌ی كورسیه‌كانی به‌ ده‌ست هێناوه‌ و به‌ ته‌نیا حكومه‌ت پێك دێنێت ئه‌و كاته‌ پێی ده‌وترێت (حكومه‌تی یه‌ك حیزبی ) ، خۆ ئه‌گه‌ر هیچ كام له‌ حیزبه‌كان زۆرینه‌یان به‌ده‌ست نه‌هێنابێت ئه‌وا ناچار ده‌بن دوو حیزب یان زیاتر هاوپه‌یمانیه‌تیه‌ك پێك بهێنن بۆ مسۆگه‌ر كردنی زۆرینه‌، ئه‌و كاته‌ش به‌و حكومه‌ته‌ ده‌وترێت (حكومه‌تی هاوپه‌یمانی) ـ جۆری دوه‌میشیان كه‌ عاده‌ته‌ن له‌ كاتی قه‌یران و بونی كێشه‌ی گه‌وره‌ له‌ وڵاتدا په‌نای بۆ ده‌برێت ئه‌ویش (حكومه‌تی رزگاری نیشتیمانیه‌) هه‌ندێك جار (حكومه‌تی یه‌كیه‌تی نیشتمانیشی) پێ ده‌وترێت ، ئه‌مه‌ی كوردستان كه‌وا بڕیاره‌ پێك بێت له‌ جۆری حكومه‌تی هاوپه‌یمانیه‌و باشترین چه‌مك و ده‌سته‌واژه‌ش بۆ حیزبه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی بریتیه‌ له‌ (هاوپه‌یمانی ده‌سه‌ڵات). با بێینه‌وه‌ سه‌ر شه‌ن و كه‌وه‌كه‌ی خۆمان و له‌ رێگه‌ی شیكارێكی به‌راوردكاریه‌وه‌ كه‌ تا ئه‌ندازێكی باش لۆژیكیه‌ت بۆلێكدانه‌وه‌كه‌مان ده‌سته‌به‌ر ده‌كات و ئاستی بڕواپێ بوونی جه‌ماوه‌ریش به‌و پاساوانه‌ ده‌رده‌خات كه‌ بۆیان خراوه‌ته‌ روو له‌مه‌ڕ به‌شداری كردنیان له‌ حكومه‌تی هاوپه‌یمانی له‌لایه‌ن (حیزبه‌ تازه‌ هاوپه‌یمانه‌كانه‌وه‌).بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش كۆی پاساوه‌كان بریتین له‌وه‌ی ، له‌سه‌ر ئاستی ناوخۆی هه‌رێم له‌رێگه‌ی حكومه‌تی هاوپه‌یمانیه‌وه‌ سه‌قامگیری سیاسی و هه‌روه‌ها خزمه‌تگوزاری شایسته‌ به‌ خه‌ڵكی دابین بكرێت . له‌سه‌ر ئاستی ده‌ره‌كیش پێگه‌ی كورد له‌ به‌غدا به‌هێز بێت و نه‌یاره‌كانمان زه‌فه‌ر به‌ مافه‌كانی گه‌لی كوردستان نه‌به‌ن ، جگه‌ له‌و پاساوانه‌ نه‌مان دیوه‌ و نه‌مانبیستوه‌ هێزێك له‌و هێزانه‌ی ئاره‌زوی به‌شداری كردنیان بۆ چونه‌ هاوپه‌یمانیه‌تی ده‌سه‌ڵات ده‌ربڕیوه‌ ،شتێكی دیكه‌ بڵێن ، ئیدی ئێمه‌ش له‌رێگه‌ی شیكارێكی به‌راوردكاریه‌وه‌ ئه‌ندازه‌ی راست و دروستی و بڕواپێهێنه‌ری ئه‌م پاساوانه‌ ده‌خه‌ینه‌ روو ، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش دوو كابینه‌ی وزاری وه‌كو نمونه‌ بۆ شیكاره‌ به‌راوردكاریه‌كه‌مان وه‌رده‌گرین , ئه‌ویش قۆناغی(2005تا2009) كه‌ ده‌سه‌ڵات و ئۆپزسیۆنمان هه‌بوو هه‌روه‌ها قۆناغی (2013 تا 2018) كه‌ حكومه‌تی هاوپه‌یمانی فراوانی بێ ئۆپزسیۆنمان هه‌بوو .

با سه‌ره‌تا باس له‌ سه‌قامگیری سیاسی بكه‌ین له‌ هه‌ردوو قۆناغ ، له‌و سه‌رده‌مه‌ی ئۆپزسیۆن هه‌بوو ، له‌سه‌ر ئاستی شه‌قام و هاوكات له‌گه‌ل سه‌روبه‌ندی شۆرشه‌كانی به‌هاری عه‌ره‌بی كۆمه‌ڵێك خۆپیشاندان له‌ كوردستان رویاندا كه‌ له‌سه‌ره‌تادا جۆرێك له‌ پشێویان لێكه‌وته‌وه‌ به‌ڵام دواتر و به‌زوویی لایه‌نه‌كانی ئۆپزسیۆن بونه‌ هه‌ڵگری داوا رون و ئاشكراكانی شه‌قام و دواجار بونه‌ بابه‌تی گفتوگۆی دانیشتنه‌كانی په‌رله‌مان و سه‌ره‌نجام له‌ نێو هۆڵی په‌رله‌مان و له‌ ژێر فشاری جه‌ماوه‌ر و ئۆپزسیۆن ، بڕیاری ته‌ببه‌نی كردنی زۆرێك له‌ داواكاریه‌كان درا به‌ پاكێجه‌كانی چاكسازیشه‌وه‌ ، په‌یوه‌ندی هێزو لایه‌نه‌كانیش هه‌میشه‌ له‌ داینامیكیه‌ت و ته‌فاعولدا بوو له‌گه‌ڵ روداوه‌كان ، له‌ به‌رامبه‌ردا له‌ قۆناغی بێ ئۆپزسیۆن بونیدا و به‌ تایبه‌ت له‌سه‌رو به‌ندی گفتوگۆی لایه‌نه‌كان بۆ گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ری ئه‌و ته‌نگژه‌ سیاسیانه‌ی لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان بۆ هه‌رێمی كوردستانیان خوڵقاندبوو ، كۆمه‌ڵێك خۆپیشاندان ئه‌نجامدران كه‌ ته‌واوی پرۆسه‌ی سیاسی له‌ هه‌رێم گه‌یانده‌ بن به‌ست و دواكاریه‌كانیش رۆشن و تا ئه‌ندازه‌یه‌ك جه‌ماوه‌ری نه‌بوون، سه‌ره‌نجام كۆمه‌ڵێك لێكه‌وته‌ی سیاسی نه‌رێنی هێنایه‌ كایه‌وه‌ كه‌ دیارترینیان دابڕان و قه‌تیعه‌ی نێوان هیزو لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان بوو، لێره‌وه‌ تا ده‌گاته‌ خۆپیشاندانه‌كانی ساڵی 2017 كه‌ به‌ داخه‌وه‌ جگه‌ له‌ رژانی خوێنی چه‌ندین رۆله‌ی كوردستان ، ده‌یان باره‌گای هێزو لایه‌نه‌ سیاسیه‌كان سوتێنران به‌بێ ئه‌وه‌ تا نوسینی ئه‌م بابه‌ته‌شیله‌گه‌ڵدا بێت ئامانجی خۆپیشاندانه‌كه‌ دیار بێت، ته‌نها كشانه‌وه‌ له‌ حكومه‌ت نه‌بێت ، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی نه‌ هێزوو لایه‌نێك خۆی كرده‌ خاوه‌نی داخوازیه‌كانی و به‌دێرێكیش له‌ په‌رله‌مان كه‌س گفته‌گۆی داخوازیه‌كانیان نه‌كرا. له‌سه‌ر ئاستی سه‌قامگیری دامه‌زراوه‌كانی ده‌سه‌ڵاتیش له‌ قۆناغی بونی ئۆپزسیۆن په‌رله‌مانێكی كارا، حكومه‌تیش به‌ هه‌مان شێوه‌ له‌ ژێر فشاری شه‌قامێكی زیندوو و ئۆپزسیۆنێكی كارادا هه‌میشه‌ له‌ داینامیكیه‌تدا بوو ، به‌ڵام له‌ قۆناغی بێ ئۆپزسیۆنیدا زیاتر له‌ نیوه‌ی ته‌مه‌نی خوله‌كه‌ په‌رله‌مان له‌كار كه‌وت و حكومه‌تیش نیوه‌ی زیاتری كابینه‌كه‌ی به‌ وه‌كاله‌ت به‌ رێوه‌ ده‌برا و سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێمیش وه‌ك باڵی دووه‌می ده‌سه‌ڵاتی جێبه‌جێكردن له‌ ده‌ره‌نجامی لێكتێنه‌گه‌یشتنی لایه‌نه‌كان هه‌ڵپه‌سێردرا . له‌ سه‌ر ئاستی خزمه‌تگوزاری و ئه‌دای دامه‌زراوه‌كانیش ، با له‌ په‌رله‌مانه‌وه‌ ده‌ست پێ بكه‌ین په‌رله‌مان له‌ قۆناغی بونی ئۆپزسیۆنی كارا جێگه‌ی گرنگی پێدانی ناوخۆو ده‌ره‌وه‌ی هه‌رێم بوو، له‌ ماوه‌ی خوله‌كه‌یدا زیاتر له‌ (80) یاسای ده‌رچواند ، ئه‌مه‌ له‌ بواری یاسادانان ، له‌ بواری چاودێریكردنی حكومه‌تیش له‌ سایه‌ی بونی ئۆپزسیۆن بۆ یه‌كه‌م جار سه‌رۆك وه‌زایران متمانه‌ی خرایه‌ ده‌نگدانه‌وه‌و هێنده‌ی نه‌مابوو كه‌ متمانه‌ له‌ خۆی حكومه‌ته‌كه‌ی بكێشرێته‌وه‌ ، له‌ سه‌ر ئاستی بودجه‌ش كه‌ ئیشی سێیه‌می په‌رله‌مانه‌ له‌ سه‌رده‌می بونی ئۆپزسیۆندا ساڵانه‌ حكومه‌ت بودجه‌ی ده‌نارده‌ په‌رله‌مان و له‌وێشه‌وه‌ تا ئه‌ندازێكی زۆر به‌ پێی خواستی هاوڵاتیان سیاسه‌تی ئابوری ، بڕیاری لێ ده‌دراو سامانی هه‌رێم دابه‌شی سه‌ر كه‌رت و سێكته‌ره‌ جیاوازه‌كان ده‌كران. له‌ سه‌ر ئاستی حكومه‌تیش له‌ قۆناغی بونی ئۆپزسیۆندا زۆرینه‌ی به‌رنامه‌كانی سروشت سۆشیالی بوون به‌و مانایه‌ی راسته‌وخۆ توێژه‌ كه‌م ده‌رامه‌ته‌كان سود مه‌ند ده‌بوون له‌ بودجه‌ی هه‌رێم له‌ رێگه‌ی قه‌رزه‌كانی خانوو به‌ره‌ ، هاوسه‌رگیری ، كشتوكاڵی پیشه‌سازی ، قه‌رزی بچوك بۆ گه‌نجان، پرۆسه‌ی خوێندنی تواناسازی كه‌ ده‌توانین بڵێین یه‌كه‌م جار بوو به‌م به‌رفراوانیه‌ خه‌ڵكی كوردستان سودمه‌ند بێت له‌ سامانه‌كه‌ی ، ئه‌وه‌ پرۆژه‌خزمه‌تگوزاریه‌كانیش هه‌ر له‌ ژماردن نایه‌ن، هه‌موولایه‌ك شاهیدی ئه‌وه‌ن كه‌ ده‌یان پرۆژه‌ له‌و رۆژگاره‌دا به‌ ئه‌نجام گه‌یه‌ندران. ئه‌ی له‌سه‌رده‌می نه‌بونی ئۆپزسیۆندا ، له‌ په‌رله‌ماندا ژماره‌ی یاسا ده‌رچوێندراوه‌كان به‌ هه‌مواره‌ دوباره‌و سێباره‌كانیشه‌وه‌ نزیكه‌ی (30) یاسایه‌كه‌ ، له‌ بواری چاودێریش نه‌توانرا بۆ یه‌ك جاریش بێت، وه‌زیرێك نه‌ك سه‌رۆك وه‌زیران، بهێندرێته‌ به‌رده‌می په‌رله‌مان و لێپێچینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا بكرێت ، بودجه‌ش بووه‌ خه‌ونێك و ته‌نها بۆ یه‌ك ساڵیش بێت نه‌ماندیته‌وه‌ بهێندرێته‌وه‌ په‌رله‌مان.

له‌سه‌ر ئاستی ده‌ره‌وه‌ش له‌ سه‌رده‌می بونی ئۆپزسیۆن سه‌ره‌ڕای هه‌موو ململانێ تونده‌كانی ناو هه‌رێم، پێگه‌ی هه‌رێم هه‌ر به‌ پته‌وی مایه‌وه‌، ایستحقاقه‌ حكومی و وزاریه‌كانی هه‌رێم وه‌رگیران ، بودجه‌ به‌ له‌ سه‌دا حه‌ڤده‌یی خۆیه‌وه‌ ده‌هات بۆ كوردستان ، گوتاری لایه‌نه‌ كوردستانیه‌كانیش تا رادده‌یكی باش یه‌كگرتوو بوو ، به‌ڵام له‌قۆناغی نه‌بونی ئۆپزسیۆندا بودجه‌ی كوردستان نه‌ك هه‌ر كه‌م بویه‌وه‌ به‌ڵكو ساڵانێك بڕدرا و نه‌نێردرا، به‌شێكی زۆری خاكی كوردستان كه‌ ناوچه‌ كێشه‌ له‌سه‌ره‌كان بوو له‌ده‌ست دران، كورد زۆرێك له‌ استحقاقه‌ وزاریه‌كانی له‌ده‌ستدا ، یه‌ك گوتاریش نه‌ك هه‌ر نه‌ما به‌ڵكه‌ هه‌ر بابه‌یه‌ك له‌ ئاوازی خۆی ده‌یخوێندو هه‌ندێك جار له‌سه‌ر پچڕاندنی پۆستێك بۆ حیزبێكی دیاری كراو مۆته‌كه‌ی شه‌ری ناوخۆ باڵی به‌سه‌ر هه‌رێمی گوردستاندا ده‌كێشا .

ئیدی له‌سایه‌ی ئه‌م شیكاره‌ به‌راورداكاریه‌ خێراو سه‌رپێیه‌دا بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت چ به‌رژه‌وه‌ندیه‌ك جوڵێنه‌ری هێزه‌كانه‌ بۆ به‌شداربوون له‌ هاوپه‌یمانی ده‌سه‌ڵات و چ به‌رژه‌وه‌ندیه‌كیش له‌ پشتی بڕیار و هه‌ڵوێستی ئۆپزسیۆن بونی هه‌ندی هێزی سیاسیه‌وه‌یه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌و راستیه‌ گشتی و سه‌لمێنراوه‌ به‌دیهیه‌ی كه‌ سه‌قامگیری و گه‌شه‌ی ژیان و سیستمی سیاسی له‌ هه‌ر وڵاتێك تا ئه‌ندازێكی زۆر وابه‌سته‌یه‌ به‌ بونی ئۆپۆزسیون و ده‌سه‌ڵات له‌ یه‌ك كاتدا . ئومێد ده‌كه‌ین له‌ ماوه‌ی داهاتوودا خه‌ڵكی كوردستان پاساوی هه‌ر لایه‌نێك بۆ هه‌ڵوێسته‌كانی له‌ سه‌نگی مه‌حه‌ك بدات و دواجار بڕیار له‌سه‌ر راستی و دروستی هه‌ڵوێستی هه‌ر لایه‌ك و دوری و نزیكی په‌یوه‌ندی ئه‌م هه‌ڵوێستانه‌ به‌ به‌رژه‌وه‌ندی خه‌ڵكی كوردستانه‌وه‌ بدات .