خوێندنەوەیەك بۆ كتێبی (فقه المیزان)ی دكتۆر عەلی قەرەداغی

نوسینی :د. علی محمد الصلابی :

بةشى يةكةم

كلیلی كلیلەكان بۆ تێگەیشتن لەزانستە ئیسلامیەكان و مرۆییەكان :

1-1 بۆچی لەبواری (فقە المیزان) دەنوسرێت؟

1-2 بەڕێز دكتۆر عەلی قەرەداغی لەپێشەكی كتێبەكەیدا (فقەالمیزان)باس لەوە دەكات كە چارەكە سەدەیەكە سەرقاڵ بووە بەبیركردنەوە لەنوسین لەسەر ئەم بابەتەو لەمێشكیدا پرسیارێكی بۆ دروست بوە، لەو كاتەوە كە لەیەكێك لەشەوەكاندا قورئانی خوێندوەو گەیشتۆتە ئایەتی (ڵقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُڵنَا بِالْبَیِّنَاتِ ۆأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ ۆالْمِیزَانَ لِێقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْط ۆأَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ ۆمَنَافِعُ لِلنَّاسِ ۆلِێعْڵمَ اللَّهُ مَنْ ێنْصُرُهُ ۆرُسُڵهُ بِالْغَیْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ) كە ئایەتی (25) ی سورەتی (الحدید) ە ، هەمان شتیش لەسورتی(الشوری) دووبارە بۆتەوە كە دەفەرموێت (الله الَّذی أَنْزَڵ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ ۆالْمِیزَانَ * ۆمَا یُدْڕیكَ ڵعَلَّ السَّاعَەَ قَڕیبٌ)

شێخ قەرەداغی دەڵێت هەستێكی نامۆ و سەرسورهێنەرم بۆ دروست بوو پێستم گرژ بوو ،لەوكاتەدا كەهۆشیار بومەوەو بۆم دەركەوت كەدادگەری بەهۆی قورئان و پێوەرێكەوە جێبەجێ دەبێت،ئێمە كتێبەكەمان ناسیوە بەوەی كە قورئانەو لەلایەن خواوە نێردراوە بۆ سەر پێغەمبەرەكەی، بەڵام ئایا ئەو پێوەرە چیە كە پێویستە لەگەڵ قورئاندا هەبێـت و بەهۆیەوە دادگەری جێبەجێ دەبێت لە گوفتار و تێگەیشتن و كردەوەدا.

قەرەداغی لەرێگەی كتێبی تەفسیرەوە گەڕاوە بۆ چارەسەركردنی ئەم ئیشكالە زانستیە لەئەنجامدا گەیشتۆتە ئەو دەرئەنجامەی كە:

ئەو پێوەرە بەبڕوای ئەو لەرێگەی ئەو توێژینەوە فراوانەی كە كردویەتی دادەندرێت بەباشترین پێوەر بۆ تێگەیشتن لەشەریعەت بەشێوەیەكی قوڵ و راست و باش، هەروەها ئەمە هۆكارێكە بۆ نەهێشتن و كەم كردنەوەی ئەو جیاوازیانەی كەلەنێوان زانایان و هاوڵاتیانی ئوممەتدایە، ئەو وای دەبینێت كە فیقهی میزان پێوەرێكی زۆر گرنگە بۆ تێگەیشتن لەقورئان و فەرمودە، لەرێگەی توێژینەوەو چاوگێڕان بەكتێبەكانی زمانەوانی و ئایەتە قورئانیەكان و فەرمودە پیرۆزەكان، گەیشتۆتە ئەو دەرئەنجامەی كە فیقهی میزان چەند مانایەكی هەیە.

مەبەست لە (فقە المیزان) بریتیە لەزانینی ئەو پێوەرانەی كەبەكاردێن بۆ هەڵسەنگاندنی ئیسلام لەرووی عەقیدەو شەریعەو پڕۆگرامی ژیان و مامەڵەكردن لەگەڵ هەر بابەتێكدا بەپێی پێوەرێكی تایبەتی، وە زانینی پێوەرەكانی هەڵسوكەوت و مامەڵەو ئەحكامە شەرعیەكان و پێوانیان لەدوو تای تەرازوودا بۆ ئەوەی بگەینە فیقهێك و فیكرێكی هاوسەنگ.

1-3 پێوەری مەعنەوی:

دكتۆر قەرەداغی باس لەو پێوەرە مەعنەویە دەكات كە بەكاردێت بۆ هەڵسەنگاندنی بەهاو ئەخلاق و ئادابەكان، هەروەها لەرێگەی بەڵگەكانەوە لەوە تێدەگەیت كە ئەم گەردونە لەسەر بنەمای هاوسەنگیەكی زۆر ورد دارێژراوەو بچوكترین كەم و كوڕی و ناتەواوی تیایدا دەبێتە هۆی وێران بون و هاتنی رۆژی دوایی.

هەریەك لەزەوی و ئاسمانەكان و ئەستێرەكان و كۆمەڵەی خۆر، هەریەكەیان هاوسەنگیەكی تایبەتی هەیە، هەریەك لەدروست كراوەكان پێوەری تایبەتی خۆی هەیە، بەم هۆیەشەوە گەردون وەك پێك هاتەیەكی هاوسەنگ و جێگیر دەردەكەوێت وەك خوای گەورە دەفەرموێت (ۆالْأَرْض مَدَدْنَاهَا ۆأَلْقَیْنَا فِیهَا رَۆاسِێ ۆأَنْبَتْنَا فِیهَا مِنْ كُلِّ شَیْ‌ء مَوْزُونٍ). (الحجر: 19)

دكتۆر قەرەداغی ئەوەمان بۆ روون دەكاتەوە فیقهی اولویات بەشێكە لەمەنزومەی فیقهی میزان و هاوكاریمان دەكات لەسەر وەرگرتن و تێگەیشتنی، بەڵام لەلایەكی ترەوە فیقهی میزان جیاوازە لەفیقهی (المقاصد) ئامانجەكان، چونكە دەگەڕێت بەشوێن دانانی تەرازوو پێوەر بۆ هەموو بابەتێك و شتێك، بەڵام لەهەمان كاتدا دابڕاو نیە لە فیقهی ئامانجەكان، چونكە ئەمیش پێویستی بە پلەكانی (بەرژەوەندی و خراپە ) هەیە. ئەمیش بۆ ئەوەی كە پێوەرێكی بۆ دابنێت و بۆ هەریەكەیان كێشی خۆی پێبدات لە لیستی كێشە شەرعیەكان.

1-4 پێوان و دانایی:

دكتۆر قەرداغی ئەوەمان بۆ روون دەكاتەوە كە فیقهی پێوان لەناو بازنەی دانایدایەو لەگەڵیدا گونجاوە، چونكە دانایی بریتیە لە دانانی شتێك لەشوێن و كاتی خۆیدا.

لەبەرئەوە پێوان داناییەكی دابەزێندراوە، هەردوكیان بەشێكن لە (تەوفیقاتی خوا) كە دایدەبەزێنێـە سەر دڵی پێغەمبەران و بەندە خواناسەكان، بەڵام فیقهی میزان لەرێگەی چەند پێوەرێكی چەسپاوەوە دیاری دەكرێت.

فیقهی میزان كلیلی كلیلەكانە بۆ تێگەیشتن لەشەریعەت بەیەكێك لە زانستە بنەڕەتی و بنچینەییەكان دادەندرێت نەك زانستێك وەك لق، پێوەرێكە بۆ تێگەیشتن و ئیجتیهاد و دەرهێنانی بۆچونی نوێ، تەواوكەری زانستی (ئصول الفقه و ئامانجەكانی شەریعەتە) ، چونكە پێوەرێكی زۆر وردە بۆ تێگەیشتنێكی ورد و هەڵێنجانی قوڵ و ئیجتیهادێكی رێك لەهەموو كاروبارە بنەڕەتیەكانی ژیاندا.

دكتۆر قەرەداغی وای دەبینێت كە فیقهی میزان پێویستی بە زانستێكی باش هەیە لەزانستی زمان و ئصوڵی فیقە و تەفسیر و فەرمودەو زانستەكانی قورئان و فەرمودە….هتد. هەروەها پێویستی بە سروشتێكی پاك و عەقڵێكی رۆشن و بیناییەكی وردو ئیرادەیەكی بەهێزو وردبونەوە هەیە بەبێ سەرسوڕمان، هەروەها پێویستی بە ژیان هەیە لەگەڵ دەقەكان بەبێ دابڕان، هەركەسێكیش ئەم فیقهە بەتەواوی وەربگرێت پێویستی بەوە هەیە كە بەتازەگەری و نوێبونەوە رازی بێت، جا ئەمە هەر زانایەك بێت، بەڵام لەلایەكی تریشەوە ناكرێت ئەو كەسە پێوەرێكی هەبێت بۆ هەڵسەنگاندنی بۆچونی كەسانی تر، بەڵام بۆچونەكانی خۆی هەڵنەسەنگێندرێن.

1-5 پێوان و ئیجتیهاد :

فیقهی پێوانەكردن و هەڵسەنگاندن ئەگەر باش فێرببن و وەربگیرێت هۆكارە بۆ نەهێشتنی جیاوازیەكان لەدەقە چەسپاوەكان و لەبابەتە ئیجتیهادیەكانیشدا جیاوازی كەم دەكاتەوە، چونكە لەو كاتەدا پێوەرێك هەیە كە بۆی دەگەڕێنەوە و تێگەیشتێكی هاوبەشی لێوەردەگرن، هەروەك روونمان كردەوە كە موجتەهید ئەگەر بیەوێت بۆچونەكەی ورد و قوڵ بێت پێویستی بە فیقهێكی پێوانە كردنی تایبەت هەیە لەبواری شەریعەت و ژیاندا.

هەروەها موفتی كاتێك كەفتوایەك دەدات ئەو موجتەهید نیە ئەو ناتوانێت هەڵسەنگاندن بكات بۆ بۆچونی زانایان و پێوەرێكی ورد دابنێت تەنها لەرێگەی فیقهی میزانەوە نەبێت. ئەگەر لەلای موجتەهید و موفتی و توێژەر فیقهی پێوانە كردن نەبێت، ئەوكاتە ناتواندرێت لەرێگەی پێوەری عیبادەتەكانەوە بۆچونەكانی بچەسپێنێت لەسەر پێوەرەكانی وەك عادەت یان بەپێچەوانەوە، هەروەها پێوەری سیاسەت بەهەمان شێوە لەسەر ئەوەكانی تر یان پێوەری دیار لەسەر نادیار لەو كاتەدا گرفتێكی گەورە دروست دەبێت و هەڵەش لەفتواو ئیجتیهادەكەدا روو دەدات.

هەروەها وای دەبینێت كە گرنگی فیقهی میزان خەڵك دەپارێزێت لە كەوتنە ناو تێكەڵ بوون و دوو دڵی بۆ نمونە:

كاتێك كەیەكێكیان ئەم ئایەتە دەخوێنێتەوە كە دەفەرموێت (ێمْحَقُ اللّهُ الْرِّبَا ۆیُرْبِی الصَّدَقَاتِ ۆاللّهُ ڵا یُحِبُّ كُلَّ كَفَّارٍ أَثیمٍ) البقرە:276.) لەم كاتەدا ناتوانێت لەوە تێ بگات كە كەم كردنەوەی سوو و زیادكردنی زەكات، ئەمە كەمبونێكی رواڵەتی ماددیە، دەبێت ئەوە تێ بگات كە ئەمە پێوەرێكە بۆ خوا خۆی نەك پێوەرێك بێت بۆ خۆشەویستی دنیا و ماددە، هەروەها ناكرێت لەم فەرمودەیە وا تێبگەین كە ( بۆنی دەمی رۆژوەوان لەلای خوا خۆشترە لەبۆنی میسك) لەمەوە دەبێت تێ بگەین كە ئەو پێوەرەی لای خوا هەیە پێوەرێكی تایبەتە، هەروەها كاتێك كە ئەو ئایەتانە دەخوێنیتەوە كە باس لە عەرەق دەكات لەبەهەشتدا كەنابێتە هۆی سەرخۆش بوون و زیان گەیاندن لەم كاتەدا خوێنەر ناتوانێت لەو ئایەتانە تێ بگات تەنیا كاتێك نەبێت كە دەبێت بزانێت كە پێوەرەكانی رۆژی دوایی جیاوازن لەپێوەرەكانی دونیا.

1-6 پێوەرە چەسپاوەكان لەقورئان و فەرمودەدا (پێوەری ماددەو مانا):

تێگەیشتن لە پێوەرە چەسپاوەكان لەقورئاندا وەك قەرەداغی باسیان دەكات نابێت كەس لێی بێبەش بێت، موجتەهید دەبێت پشتی پێ ببەستێت لەپێناو ئیجتیهادێكی ورد و سەركەوتوودا، موفتی پێویستی پێیەتی بۆ فەتوایەكی باش و سەركەوتوو، توێژەر دەبێت شارەزایی هەبێت لێی ئەگەر دەیەوێت توێژینەوەكەی سەركەوتوو بێت، مسوڵمانی شەقامیش گەر دەیەوێت بگاتە تێگەیشتنێكی باش و قەناعەتێكی چاك دەبێت لێی شارەزا بێت.

دكتۆر قەرەداغی لەرێگەی ئەم كتێبە تازەیەوە توانیویەتی بە بەڵگەی قورئان و فەرمودەوە بگاتە دانانی بۆچونێكی سەركەوتووی نوێ لەم بارەیەوە، بەبڕوای ئەو فیقهی پێوانكاری هەموو بوارەكانی عەقیدەو شەریعەت دەگرێتەوە ،ئەوەشی روون كردۆتەوە كە دادگەری لەپێوەرە ماددیەكانەو جێبەجێ نابێت تەنها لەرێگەی پێوەرێكی وردەوە نەبێت، هەروەها شتە مەعنەویەكانیش پێویستە پەیوەست بكرێنەوە بەپێوەرێكی مەعنەوییەوە.

پێوەرەكان لەقورئان و فەرمودەدا هەن و پێغەمبەر و هاوەڵان بەكاریان هێناون ئەمەشی لەو كتێبی فیقهی پێوانكاریدا روون كردۆتەوە، بۆ ئەم مەبەستەش بەڵگەی بەم ئایەتە هێناوەتەوە كە دەفەرموێت (ڵقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُڵنَا بِالْبَیِّنَاتِ ۆأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ ۆالْمِیزَانَ لِێقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْط ۆأَنْزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ ۆمَنَافِعُ لِلنَّاسِ ۆلِێعْڵمَ اللَّهُ مَنْ ێنْصُرُهُ ۆرُسُڵهُ بِالْغَیْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزِیزٌ) (الحدید: 25) دكتۆر قەرەداغی دەڵێت: ئەگەر تەرازوو بەكاربێت بۆ كێشانە كردنی خورما و گەنم و جۆۆ و ..هتد لەشتە ماددیەكان ئایا چۆن نابێت كێشانەیەك هەبێت بۆ ماف و بەرپرسیارێتی و ناسینی خواو ئەوەی كەناردویەتی بۆ رێنمایی خەڵك؟ خوای گەورە لەقورئاندا باس لەدابەزاندنی كێشانەو تەرازوو دەكات لەگەڵ قورئاندا بۆ جێبەجێ بوونی دادگەریەكی تەواو بۆ ماددەو مانا.

ئەوەی شتێكی زاندراوە كەدادگەری تەنها بەم كێشانە ماددیە جێبەجێ نابێت ،بەڵكوو پێویستە هەردوو لایەنی ماددی و مەعنەوی بەیەكەوە بن كێشانەی مەعنەوی بەبۆچونی دكتۆر قەرەداغی ئەو شتەیە كەبەهۆیەوە راستی لەناڕاستی و خێر لەشەڕ و رێنمایی لەگومڕایی و بێ باوەڕی لەئیمان و چاكە لەخراپەو مافی بەندەو مافی خوا و فەرمانەكان و رێگریەكان لەیەكتری جیا دەكاتەوە و ئەمەش ویستێكی خواییە.

بەڵگەش بۆ ئەم تێگەیشتنە قوڵە دەهێنێـتەوە بە سورەتی الرحمان دوای ئەوەی باس لە فێركردنی قورئان و دورست كردنی مرۆڤ و رۆژ و مانگ و ئەستێرە دەكات و بەراوردی دەكات بەبەرزكردنەوەی ئاسمان وەك دەفەرموێت (الرَّحْمَن* عَڵّمَ الْقُرْأ‌نَ*خَڵقَ الْإِنْسَانَ*عَڵّمَهُ الْبَێانَ الشَّمْسُ ۆالْقَمَرُ بِحُسْبَانٍ*ۆالنَّجْمُ ۆالشَّجَرُ ێسْجُدَانِ ۆالسَّمَا‌ء رَفَعَهَا ۆۆضعَ الْمِیزَانَ* أَڵّا تَطغَوْا فِی الْمِیزَانِ ۆأَقِیمُوا الْۆزْنَ بِالْقِسْط ۆڵا تُخْسِرُوا الْمِیزَانَ*) ئەم پێوەرانە لەگەڵ قورئاندا دابەزیون و تیایدا چەسپاون لەژیاننامەی پێغەمبەرو خەلیفەكانی راشدیندا سودیان لێوەرگیراوە و جێبەجێ كراون، هەروەها كێشانەو پێوەرەكان زۆر بەروونی دیارن و ئێمە دەتوانین سودیان لێوەربگرین و بیان چەسپێنین.

1-7 پێوەری تایبەت:

لەم كتێبەدا دكتۆر قەرەداغی زۆر هەوڵی داوە بۆ ئەوەی ئەم پێوەرانە و پلەكانیان و كارەكانیان ئاشكرا بكات و پاشان دایبەزێنێتە سەر ئەو پێوەرە تایبەتە كە دەیەوێت زۆر بەدانایی یان لەرێگەی دەق و روونكردنەوەی پێوەرەكان و دانانی هەموو شتێك لەشوێنی خۆیدا.

دكتۆر قەرەداغی وای دەبینێت كە فیقهی میزان فیقهێكی هاوسەنگە بەبێ شلگیری و زیادەرەوی یان كەم كردن و زیاد كردن ، ئەمیش حاڵەتەكەی وەك حاڵەتی زانستی ئصوڵ وایە كەپشت دەبەستێك بنەماكانی، ئیمامی شافعی هات گرنگی دا بەم زانستەو هێنایە پێشەوەو بنەماكان و بنچینە و رێساكانی كۆكردەوە و دەستی كرد بە ئیش كردن لەسەریان و جێبەجێی كردن و ئەمەش بوە هۆی دەركەوتنی وەك زانستێكی گەورە پاشان ئەوانەی دوای ئەویش هاتن و گەشەیان پێدا، هەروەها زانستی (مقاصد) واتە ئامانجەكانی شەریعەت هەموو بەڵگەو بنەماكانی لەقورئان و فەرمودە و رای زانایاندا هەبوون بەڵام لەدوای ئەوە ئیمامی شاتبی دێت و دەیكاتە زانستێكی سەربەخۆ، هەروەها ئەم كتێبەی دكتۆریش لەم بوارەداو ئەو زیادەكاریە نەوعیەی كە بۆی كردوە كە كەلێنێكی گەورە لە كتێبخانەی ئیسلامی پڕ دەكاتەوە دەبێت سەرچاوەیەكی گرنگ بۆ زانایان و قوتابیانی زانست خواستن هەروەها مەبەست و ئامانجی ئەم كتێبە، بریتیە لە هاوكاری قوتابیان و توێژەران، بۆ ئەوەی بگەنە راو فیقهێك و بۆچونێك و حوكم و مامەڵەو بۆچونێكی هاوسەنگ لەهەموو ئەو بوارانەی كە باسمان كرد.