كۆتایی رۆڵی رۆشنبیر و سەرهەڵدانی قۆناغێكی تر

چەمكی رۆشنبیر گروپێك لە خەڵك دەگرێتەوە كە گرنگی دەدەن بە كاروباری فیكری، ئەمەش بۆ جیاكردنەوەی كەسانێكە كە لەبواری پیشەی دەستدا كار دەكەن، بەپێی بۆچوونی گرامشی رۆشنبیر كەسێكە كە سەرقاڵە بە كاروباری گشتیەوە، سارتەریش لەپێناسەكەیدا دەربارەی رۆشنبیری مولەتزیم هەمان مانا دەدات بە دەستەوە.
بەپێی بۆچوونی گرامشی هەر گروپێكی كۆمەڵایەتی رۆشنبیری تایبەت بەخۆی هەیە، كە هەڵدەستن بە جوانكردن‌و بانگەشەو بە جەماوەریكردنی، لەبەرئەوە دەشێت ئەوانە گروپێكی سیاسی ستەمكارو گەندەڵا‌و تاك رەو بن كە لەرێگەی رۆشنبیركەیانەوە.شەرعیەت بەو سیمایەیان دەدەن‌و بەرگری لەكارو رەفتارەكانیان دەكەن، بەمەش ئەوانە دەبنە كۆمەڵێكی بەرگریكار‌و رووبەروی هەموو كرانەوەو گەشەپێدان‌و دیموكراسیەت‌و عەدالەتێكی كۆمەڵایەتی دەوستن، ئەمانە لەهەموو رژێمە ستەمكارو عەسكەرو تاك رەوەكاندا نمونەیان هەبووە.
لەمێژووی ئیسلامیدا ئەمانە پێیان وتراوە (زانایانی سوڵتان) ئەمانە ئەو كەسانەن كە لەروانگەی بەرژەوەندی خۆیانەوە سەیری رووداوو پێشهات‌و گۆڕانكاریەكان دەكەن نەك وەك ئەوەی كە بەرژوەندی گشتی‌و گەل‌و نیشتمان دەیەوێت، لەبەرامبەر ئەمانەشدا كۆمەڵێكی تر لە رۆشنبیر هەیە.
ئەمانە كەسانی ناسراون‌و خاوەنی پرۆژەو دیدگاو بۆچوونی تایبەتی خۆیانن، ئەمانە بەدرێژایی مێژوو رابەری شۆڕش‌و بەرخۆدان‌و بەرگری بونی لەئازادی‌و مافەكانی خەڵك‌و چەسپاندنی دادپەروەری‌و دیموكراسی دەكەن، بەدرێژی شۆرشەكان ئەو رۆشنبیرە ئازاو چاو نەترس‌و بوێرانە بینراون، كە سەرەتاكەی بە شۆرشی فەرەنسی دەست پێ‌ دەكات هەتا دەگاتە هەموو شۆرشی ئازادیخوازی گەلان، لەم كایەدا رۆڵی رۆشنبیر تەنها بەشێوەیەكی رەمزی نەبووە، بەڵكو تێكەڵا بە كێشەو گرفتی گەلەكانیان بوون‌و بوونە پێشەنگ بۆ قوربانیدان‌و خۆنەویستی لەرێگەی ووتارو نوسین‌و هونەرەكەیانەوە، بوونە داینەمۆی بزواندن‌و هۆشیار كردنەوەی جەماوەر، بۆ ئەوەی ستەمكاری‌و گەندەڵی وعەسكەرتاری قبوڵا نەكەن.
بەڵام لەگەڵا گەشەكردنی رەوڕەوەی پێشكەوتنەكان‌و هەنگاو هەڵگرتنی گەلە پێشكەوتووەكانی جیهان‌و پێشكەوتن لەبواری تەكنەلۆژیا‌و ئەوەی ئێستا پێی دەوترێت شۆرشی زانیاری، زۆر لەشتەكان‌و دیاردەكان گۆڕانیان بەسەردا هاتووەو شێوازو فۆرمی تازەیان وەرگرتووە، بەتایبەتیش لەدوای سەرهەڵدانی دیاردەی بەجیهانی بوون لەبواری سیاسی‌و ئابوری‌و كۆمەڵایەتیەوە، هەموو گەلانی جیهان لەیەكتر نزیكبوونەوەو جیهان لەئێستادا وەك گوندێكی لێهاتووە، لەبەرئەوە دەبینین بەهۆی لێكنزیكبوونەوەی كولتورەكان‌و تێكەڵا بوونیان بەیەكترو سەرهەڵدانی كولتورێكی نوێ‌ كە بە كولتوری جیهانی ناسراوە، لەناو ئەم كولتورە نوێیەشدا پێگەو شوێن‌و كاریگەری زۆر لەشتە رەمزیەكان گۆراون، لەوانەش رۆشنبیر،مرۆڤی ئێستا ئەو مرۆڤە نیە كە لە چاخەكانی رابردوودا ژیاوە ،بەڵكو خەون و خولیاو ئامانجی مرۆڤ، بەتایبەتی نەوە نوێیەكەی، گۆراوەو واقیعی تێپەراندوەو زۆر جاریش لە خەیاڵدا دەژی ،بەمەش واقیعە سیاسی و ئابوری و كۆمەڵایەتیەكەی خۆی تێپەر دەكات و دیەوێت لێی داببڕێت ،هەر لە بەر ئەوەیە ئەگەر ئێستا راپرسیەك ئەنجام بدەیت لە ناو گەنجاندا ئایا دەتەوێت لە نیشتمانی خۆتدابژی یان ووڵات بەجێبهێڵیت و كۆچ بكەیت بۆ هەندەران؟ ،زۆرینەیان بە بەلێ وەڵام دەدەنەوە،هەر لە بەر ئەوەیە ئەگەر كۆچیش نەكات بە خەیاڵ هەر لەگەڵ ئەواندا دەژی،بەردەوام بە شوێن ژیانێكەوەیە كە گەنجی رۆژئاوایی تیایدا دەژی و ستایلی جل و بەرگ و حەزو ئارەزو خواردن و هەموو شتەكان وەك ئەوان لێ‌ دەكات ،بە تایبەتی لەكچاندا هەوڵ دەدەن تەنانەت رەنگی چاوو قژیشیان لەوان بچێت ،وەك (فرانس فانۆن) دەڵێت ،بەردەوام قژ رەش و چاو رەشەكان خۆیان بەكەم دەزانن لە بەردەم قژزەردو چاو شینەكاندا ،لەبەر ئەوە بەردەوام هەوڵدەدەن وەك ئەوان خۆیان دەربخەن ،فۆكۆیاما لە كتێبی (كۆتایی مێژوودا) ئەم مرۆڤە نوێیە بە كائینێكی بەكاربەر ناو دەبات، كە ئامادەیی نیە قوربانی بۆشتە رەمزیەكانی وەك ئاین و نەتەوەو نیشتمان بدات بە ڵكو مرۆڤێكی پراگماتیزمیەو بەشوێن خۆشگوزەرانی و بەرژەوەندیەكانی خۆیدا دەگەڕێت،رۆشنبیریش وەك هاووڵاتیەك كە لە دنیای بەجیهانیبوندایە ، دابراو نیە لە ئەم دۆخە نوێیەو كاریگەریەكانی ، بەڵكو بە هۆی نزیكی لە روداوەكان و تێكەڵبوونی لەگەڵ گۆرانكاریە نوێیەكان لە بواری فیكرو سیاسەتدا، زۆر تر دەكەوێتە ژێر كایگەری و لەگەڵ دۆخە نوێیەكەدا خۆی دەگونجێنێت ،
ئەم مرۆڤە نوێیە لەلای زانایانی (ئەنسرۆپۆلۆجی)پێی دەوترێت مرۆڤی (سبرنیتیكی) واتە مرۆڤێك كە زیاتر پابەندە بە فەزاوە وەك ئەوەی نزیك بێت لە زەویەوە ،ئەویش بەهۆی گەشەكردنی تۆرەكانی پەیوەندی و ئینتەر نێت و كەناڵە فەزاییەكان و بێ سیم و شتەكانی تر ،ئەمەش ئەو قۆناغەیە كە هایدگەر باسی دەكات و بە قۆناغی كۆتایی فەلسەفە ناوی دەبات ،لە لای هەندێك لە روناكبیرانی تر بە قۆناغی پۆست ئایدیۆلۆژیا باس دەكرێت ،لێرەوە چەمكی رۆشنبیریش گۆرانی بەسەردا دێت و دەچێتە قۆناغێكی ترەوەو بە ستایلێكی ترو ئایدیایەكی ترەوە دێتەوە ناو كۆمەڵگا ،رۆشنبیریش وەك هەر هاوڵاتیەكی تر دابراو نیە لەوەی كە ئەویش ببێتە مرۆڤێكی بەكاربەرو بازاری ،چونكە بە كالابوون و بە بازاریبوونی شتەكان سیمای نوێی بەجیهانیبوونە كە لیبرالیزمە نوێیەكان رابەرایەتی دەكەن و لەم رێگەیەوە دەیانەوێت رۆشنبیریش بكەنە كەسێك كە تەنزیر بۆ ویستو بۆچوون و پلانەكانیان بكات ،واتە رۆشنبیریش بۆچوونەكەی كانت ی تێپەراندوە كە دەیوت من بیر دەكەمەوە كەواتە من هەم ،بەڵكو لە ئێستادا دەڵێت (من بەكاربەرم ،كەواتە من هەم )،واتە ئەم جیهانە نوێیە جیاوازە لەوەی پێشتر كەهەبوو ،كە پشت ئەستوربوو بە كتێب و مەعریفەو رۆمان و سەركردە كاریزمیەكان ،
واتە وەك (ئەدگان موران ) دەڵێت كۆمەڵگەی هەرزەكانە) ،واتە دەگەرێت بەشوێن قازانجی خێراو حەزی تایبەت و دەستكەوتی خێرا ،حەز بە ووتاری درێژو رۆمانی گەورەو كتێبی مەعریفی ناكات ،بەڵكو جەماوەری یوتوپ و كۆمێنتی بچوك و وێنەكان ئینیستاگرام و شتەكورتەكانی ترە ،لە گۆرانكاریە سیاسیەكانیشدا رۆشنبیر رۆڵێكی ئەوتۆیان نەماوە، بەڵكو تۆرەكانی ئینتەر نێت جێگەی شۆرش و كریزماو رۆشنبیرو تەنانەت حیزب و رێكخراوەكانیشیان گرتۆتەوە ،ئەوەی بوە مایەی دروستكردنی بەهاری عەرەبی خۆسوتاندندنی عەرەبانەچیەك بوو بەناوی محمد بوعەزیزی نەك رۆشنبیران یان سیاسیەكان ،لە خۆپیشاندانی یەلەگ زەردەكانی فەرەنساش شۆفێری بارهەڵگرەكان ئەو راپەرینە گەورەیان دروستكرد، نەك رۆشنبیرانی فەرەنسا ،لە كۆمەڵگە نادیموكرایەكاندا رۆشنبیر زۆرتر دەكەونە ژێر فشارو داوای بێدەنگ بوونیان لێ دەكرێت ،چونكە لەژێر سایەی ئەم جۆرە رژێمانەدا ،رەخنەو ئۆپۆزسیۆن و نارەزایی رێگە پێدراو نیەو هەركەسێك ئەم كارە بكات لە خانەی دوژمندا ئەژمار دەكرێت،كۆمەڵگەی كوردسش وەك بەشێك لە كۆمەڵگەی جیهانی، دابراو نیە لە ئەو گۆرانكاریانەو گۆرانی بەشێكی زۆر لە نوسەرو رۆشنبیرو میدیاكارەكانی بۆ كەسێكی بەكاربەرو مرۆڤێكی .پراگماتیزمی نمونەیەكی بەرچاوە،لە ساڵانی پێشودا دەمانبینی كۆمەلێك لە نوسەرو رۆشنبیر بە عەقلێكی رەخنەگرانەوە كاریان دەكردوو لە پێشەوەی خۆپیشاندانەكاندابوو نو دروشمی دژ بە گەندەلیان بەرزكردبوەوە ،بە ڵام زۆرێك لەمانەش هەر ئەوەندەی لە دامەزراوەیەكدا كارێكیان دەستكەوت یان پۆستێكی حكومیان وەرگرت یان چونە دەزگایەكی سەربە پارتەكانی دەسەڵات ،بێدەنگ بوون و وەك كەرەی شەربەتیان لێهات ،واتە ئەمانیش چوونەوە كایە بەرژەوەندیەكانی خۆیان و بەرەی ئامانجەگەورەكانی رۆشنبیریان بەجێهێشت كە خەباتە بۆ دیموكراسی و كرانەوەو گەشەپێدان و پارستنی مافەكان و جێبەجێكردنی مافەكانی هاوڵاتی.