ھەڵسوکەوت لەسەرزەوی ھەوانتەکاری نیە

زەوی موڵکی خوایە، بەڵام مرۆڤ بەرپرسیارە لێی، لەوەی چۆن ئاوەدانى بکاتەوە؟ کەمنین ئەوانەی شکستیان خوارد لەم ئەرکەدا، چوونکە بە مەیل و خواستی خۆیان ھەڵسوکەوتیان نواند، نەوەک بەو شێوەی خالق لێی داواکردوون.
لە زانستی وەحيەوە مرۆڤەکان دابەشبوون بۆ سێ دەستە: (پارێزکاران، بێباوەڕان، دووڕووەکان)، ئەم ناوو جیاکاریە لە بەرانبەر مامەڵەی جیاوازیان لەمەڕ ئەرکی جێنشینی ھاتووەتەکایەوە.
دەستەی یەکەم (پارێزکاران)، براوەن. چوونکە گوێڕایەڵی فرمانی خالق بوون، خاکی بوون، لووتبەرز نەبوون، دادپەروەری و چاکەیان بڵاوکردۆتەوە لەسەرزەوی.
دەستەی دووەم (بێباوەڕان)، دۆڕاون. چوونکە ھەم خۆیان بەگەورە زانیوە لەئاست فرمانی خوا، وەھەم ستەم، شێواندن، خراپەیان بڵاوکردۆتەوە لەسەرزەوی.
دەستەی سێیەم (دووڕووەکان)، ئەوانیش دۆڕاون. ھەرچەندە بەڕووکەش وا خۆیان دەردەخستووە پاڵپشتی (باواڕدارانی پارێزکار)بوون، بەڵام لە واقعدا پشتی بێباوەڕانی (مفسدین)يان گرتووە.
جێنشینی پێویستی بە زانستە:
مەرجی سەرکەوتن لە ئەرکی جێنشینی عیلمە، دەبێت بەپێی زانست مامەڵە بکرێ لەگەڵ (خوای (متعال)، مرۆڤ، دروستکراوان)دا. لەم بەرپرسیاریە درێژخایەنەدا، ئەزموونی یەکەم بە ئادەم (علیە السلام) سپێراوە، نەیاریشی شەیتان بووە: (وَإِذْ قَالَ رَبُّكَ لِلْمَلاَئِكَةِ إِنِّي جَاعِلٌ فِي الأَرْضِ خَلِيفَةً)، (وَعَلَّمَ آدَمَ الأَسْمَاء كُلَّهَا).
نموونەی دۆڕاو لە ئەرکی جێنشینی (بنی اسرایل) بوون، ھەرچەندە تەواوی پێداویستی جێنشینیان پێ بەخشرا: ( يَا بَنِي إِسْرَائِيلَ اذْكُرُوا نِعْمَتِيَ الَّتِي أَنْعَمْتُ عَلَيْكُمْ وَأَنِّي فَضَّلْتُكُمْ عَلَى الْعَالَمِينَ/ البقرة: ٤٧). بەڵام ئەوان باوەڕیان بە (غەیب) نەبوو، وە زۆر ماددی بوون، دەرەنجام سەریان کێشاوە. بۆ لووتبەرزی و بڵاوکردنەوەی فەساد لەسەرزەوی.
نموونەی سەرکەوتووی جێنشینی، پێغەمبەر ئیبراھیمە( علیە السلام): ( إِذِ ابْتَلَىٰ إِبْرَاهِيمَ رَبُّهُ بِكَلِمَاتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قَالَ إِنِّي جَاعِلُكَ لِلنَّاسِ إِمَامًا). وە لەم ئەرکی جێنشینیە بە مەرج گیراوە بۆ ئەوەی مرۆڤەکان تیایدا براوەبن دەبێت بەپێی زانستی ڕاست و درووست کە وەرگیراوبێ لە (سرووش و ئاوەز)، زەوی بە دادپەروەری و چاکەکاری ئاوەدان بکەنەوە، چوون پێچەوانەکەی سەرەخۆریە، بە بەڵگەی ( قَالَ وَمِن ذُرِّيَّتِي قَالَ لَا يَنَالُ عَهْدِي الظَّالِمِينَ/ البقرة: 124).
پوختەی ئەم سێ بەسەرھاتە: ئادەم (إني جاعل في الارض خليفة)، بنى اسرائيل (وأني فضلتكم على العالمين). ئيبراهيم ( إني جاعلك للناس إماما). بۆ ئەوەیە تاوەکو ئاوەزداران ئەزموون فێرببن لەوانەی پێش خۆیان، پەی بە ھەڵەکاری و چاکەکاریان بەرن، چوونکە ھەریەک بە جۆرێ تاقیکرانەوەو نەتیجەش ڕاگەیەنرا . دەرەنجام براوەبوون لە ئەرکی جێنشینی جێگیرکراوە، کە پەیوەستە بە گوێڕایەڵی و زانست و دادپەروەری و چاکەکاری و خۆڕاگریەوە.
جێنشین بەبێ (پاڵاوتن) دانانرێت:
بە ئاماژەی قورئانی موبارەک (باوەڕداران) ئەو مرۆڤانەن کەوا ئەزموونی گەلانی پێشوویان لەبەردەستایە، جا بۆئەوەی شایستەیی جێنشینی زەوی وەربگرن دەبێتە پاڵفتە بکرێن، بۆ ئەم مەبەستە مەزنە بەچەندین (ئەمرو نەھی) ئاڕاستە دەکرێن و تاقیدەکرێنەوە تاوەکو نموونەیەکی جوان لە ئەرکی جێنشینی پێشکەش بکەن.
وە ئەم (ئومەتی جێنشن)ـە ناسناوی ناوەندگیری پێبەخشراوە: (وَكَذَٰلِكَ جَعَلْنَاكُمْ أُمَّةً وَسَطًا). یانی دەبێت حەقیقەتی پەیامی خوا لەخۆیدا بەرجەستەی بکات و بیکاتە واقع بۆ مرۆڤ، دەی ئەمەش ئەوەندەی تر ئەرکەکەی قوورس کردووە، چوونکە خوای (متعال) بڕیاری داوە بیکاتە شایەت لەسەر خەڵکی تاوەکو بیانوویان نەھێڵێت: ( لِّتَكُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَيَكُونَ الرَّسُولُ عَلَيْكُمْ شَهِيدًا). دەی لەبەر ئەو بەرپرسیاریە جیاکەرەوەی پێداوەو دەبێت ئاسان بناسرێتەوە.
* نمووونەی جیاکەرەوەکان
ـ ڕووگەی جیاواز بۆ ناسینی كەسانى گوێڕایەڵ: ( وَمَا جَعَلْنَا الْقِبْلَةَ الَّتِي كُنتَ عَلَيْهَا إِلَّا لِنَعْلَمَ مَن يَتَّبِعُ الرَّسُولَ/ 143).
ـ ئەدەبیات و زاراوەی جیاواز لە ئاخاوتندا، کە دەبێت ڕوون و ڕاوان بێ و فێڵ و خەڵەتاندنی تیا نەبێت: ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَقُولُوا رَاعِنَا وَقُولُوا انظُرْنَا/ ١٠٤)
ـ بەرنامەو ڕێبازی ڕاست و تەندرووست بۆ بۆ بەختەوەرکردنی مرۆڤ لە دونیاو دواڕۆژدا: (اهدنا الصراط المستقيم). (يَهْدِي مَن يَشَاءُ إِلَىٰ صِرَاطٍ مُّسْتَقِيمٍ/ ١٤٢).
* ھاوسەنگی ڕاگرتن لە جیاکاریدا:
جیاوازبوون لە غەیر لەو شتانەدا کە نادرووستن، نەوەک لە ھەموو شتێک، یاران پێیان وابوو مادام قیبلەیان جیاوازە لە بێباوەڕان، کەوایە نابێت (الصفا والمروة) وەک درووشمی ئاینی تەماشا بکەن، بەڵام پەروەدگار ئەم بۆچوونەی بۆ ڕاستکردنەوە، کەوا مەرج نیە باوەڕداران لەھەموو شتێکی بێباوەڕان خۆیانان جیا بکەنەوە، بەڵکو تەنھا لەوەی کە نادرووستە: (إِنَّ الصَّفَا وَالْمَرْوَةَ مِن شَعَائِرِ اللَّهِ ۖ فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِ أَن يَطَّوَّفَ بِهِمَا/ البقرة: ١٥٨).
* پرۆسەی چاکسازی گشتگیرە :
جیاکەرەوەیەکی تری ئومەتی جێنشین بریتیە لە چاکسازی گشتگیر، نابێت چاکەکاری کورت و قەتیس بکرێت، بەڵکو دەبێت فراوان و گشتیرو دامانگیر بێت، ھەموو بوارەکانی پێکاھاتەی مرۆڤ و ژیان بگرێتەخۆی (ڕۆح، ئاوەز، سۆز، ماددی، دونیا، دواڕۆژ). (لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَلَٰكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ... / البقرة: ١٧٧).
* فرمانی (ئەمرو نەھی) گشتگیرە. لەوانە:
ـ یاسای تۆڵەسەندن : (وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَاْ أُولِيْ الأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ/ البقرة: ١٧٩).
ـ ڕێنمایی و ئاڕاستەو وەسیەت کردن: (كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِن تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالأقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ/ البقرة: ١٨٠).
ـ پەرستش و ئەحکامی: (يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ/ البقرة : ١٨٣).
* کۆشش و بەخشین بەبێ سنوور بەزاندن:
ڕەنج و تێکۆشان بۆ پارێزگاری لە نەھج و بەرنامەی چاکسازی ئەرکە. ھەروەک پارێزگاری و بەرگری بەبێ ماڵ و بەخشین قەت سەرناگرێ، لەگەڵ ئەوەشدا نابێت سنوور بەزێنی تیا بکرێت، مەرزو سنوور دیاریکردن مافی خالقەو ڕەنگڕێژی کردووە: ( وَقَاتِلُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَكُمْ وَلاَ تَعْتَدُواْ إِنَّ اللّهَ لاَ يُحِبِّ الْمُعْتَدِينَ / البقرة: ١٩٠). ( وَأَنفِقُواْ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَلاَ تُلْقُواْ بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوَاْ إِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ/ البقرة :١٩٥).
* قووڵ بوونەوە بەنێو ڕۆحی پەیامی ژیاندا:
دەبێت ئیمانداران وەک ھەڵگری بەیداخی جێنشینی، بەقووڵی و کامڵی بچنە نێو پەیامی ئاشتیخوازی ئیسلامەوە : (وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا رَحْمَةً لِّلْعَالَمِينَ)، وە بەدرووستی پەیڕەوی لێ بکەن وەک پەیامی ژیان، وە نەیارو دووژمنێک کە دەبێ سەنگەری لێ بگرن بەھەمیشەیی، تەنھا شەیتان و شاگردانیەتی: ( يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ ادْخُلُواْ فِي السِّلْمِ كَآفَّةً وَلاَ تَتَّبِعُواْ خُطُوَاتِ الشَّيْطَانِ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُّبِينٌ/ البقرة: ٢٠٨).