كۆڕۆنا دەبێتە مەتەڵ، زانایانیش وەڵامی هەندێ‌ پرسیار نازانن
كوردی عربي English

هه‌واڵ وه‌رزش وتــار دیدار و چاوپێكه‌وتن فۆتۆگه‌له‌ری ڤیدیۆگه‌له‌ری ده‌رباره‌ی ئێمه‌
x

كۆڕۆنا دەبێتە مەتەڵ، زانایانیش وەڵامی هەندێ‌ پرسیار نازانن

 

 

جیاوازی تووشبوون بە ڤایرۆسی كۆرۆناو جیاوازی لە ژمارەی مردن و چاكبوونەوەكان پرسیاری زۆری بۆ زانایان دروستكردووەو ئەوانیش لە رێگەی توێژینەوەی بەردەوامیان سەرقاڵی وەڵامدانەوەن.

ڤایرۆسی كۆرۆنا بەشێوەیەكی جیاواز تووشی كەسەكان دەبێت بە جۆرێك هەندێك زۆر بەئاسانی دەیگرن و هیچ نیشانەیەكیان نییەو هەندێكیش لەگەڵ بوونی چەند نیشانەیەك، بەڵام بە ئاسانی ئەو پەتایە تێدەپەڕێن كە بە هۆی ئەو ڤایرۆسەوە تووشیان دەبێت و هەندێكی تریش بە شێوەیەكی قورس پەتاكە دەگرن و لەگەڵ ئەوەی كە دەخرێنە ژێرچاودێری پزیشكیشەوە، بەڵام گیان لەدەستدەدەن.

ئەمانە هەمووی بوونەتە پرسیارو هەندێكیان وەڵامدراونەتەوەو چەند فاكتەرێكی سەرەكی ڕۆڵیان تێیدا هەیە وەك تەمەن و ڕەگەزو ئیتنیك و تەنانەت دۆخی دارایی و ئەو نەخۆشییانەی كە كەسەكە هەیەتی و ڕادەی توانای كەسەكە لە دەستگەیشتنی بە چاودێری پزیشكی بۆنموونەش:

بەپێی داتا ڕەسمییەكانی ئەو وڵاتە (80%) ی ئەوانەی لە ئەمریكا بەهۆی كۆرۆناوە گیانیان لەدەستداوە ئەو كەسانە بوون كە تەمەنیان (65) ساڵ زیاتر بووە، لە كاتێكدا تەنها (3%) ی ئەوانەی گیانیان لەدەستداوە تەمەنیان لە (40) ساڵ كەمتر بووە.

لە هەمانكاتدا ڤایرۆسی كۆرۆنا دەتوانێت بە توندی كاربكاتە سەر ئەوانەی دۆخێكی تەندروستی نالەباری لە پێشینەیان هەیە ئیدی لێرەدا جیاوازی ڕەگەزو تەمەن و سەر بە ئەتنیك و دۆخی دارایی نامێنێت.

بە گوێرەی سەنتەرەكانی كۆنترۆڵكردنی نەخۆشی و خۆپارێزی ناسراو بە (CDC) لە ئەمریكا، ڕادەی پێویستی چاودێری پزیشكی لە نەخۆشخانەكاندا شەش هێندە بەرزبۆتەوەو مەترسی مردنیش بە ڤایرۆسەكە (21) هێندەی سەرەتای بڵاو بوونەوەی (كۆڤید – 19) زیادی كردووە بە تایبەتیش لەناو ئەوانەی كە پێشتر دۆخی تەندروستییان باش نەبووەو یان نەخۆشییەكی دەستنیشاننەكراویان هەبووە.

ئەو ناوەندە ئاماژە بەوە دەدات كە (14%) ی تازە پێگەیشتوانی ئەمریكا لانی كەم بە دەست نەخۆشییەكەوە دەناڵێن، ئەم ڕێژەیەش وایكردووە كە ئەوان لە هەموان زیاتر لەبەردەم مەترسی تووشبون بە كۆرۆناو گرتنی پەتاكە بەشێوەیەكی خراپ و تەنانەت گیانلەدەستدانیشدا بن.

ئەو نەخۆشییانەش بریتین لە قەڵەوی و نەخۆشی شەكرە شێرپەنجەو نەخۆشییەكانی كۆئەندامی هەناسەو گورچیلە.

ڕەگەزیش هۆكارێكی ترە كە مەترسی تووشبوون بە ڤایرۆسی كۆرۆنا زیاتر دەكات ئەویش بۆخۆی دەبەسترێتەوە بە هەندێك هۆكاری دیكەوە وەك دۆخی كۆمەڵایەتی و نایەكسانی بونیادی.

جیاوازی ئەتنیكی و توشبون بە ڤایرۆسەكە، بەپێی ئامارێك ڕێژەی مردن لەنێو ڕەشپێستەكانی ئەمریكادا (2.3) هێندەی سپیپێستەكانە، ئەگەر بزانین كە ڕەشپێستەكان (13%) ی كۆی ژمارەی دانیشتوانی ئەمریكا پێكدەهێنن، بەمەش (25%) كۆی حاڵەتەكانی گیانلەدەستدان بە هۆی كۆرۆناوە لە ناو ڕەشپێستەكاندایە.

ڕەگەزی مرۆڤ، بەپێی ئەو لێكۆڵینەوانەی تا ئێستا كراون كاریگەری ڤایرۆسی كۆرۆنا لەسەر پیاوان زیاترە بە بەراورد بە ژنان بە شێوەیەك پیاوان زۆرتر تووشی پەتاكە دەبن لە چاو ژنان و ڕێژەی گیانلە دەستدانیش لە ناوپیاواندا زۆرترە.

تا ئێستاش لێكۆڵینەوە لەم بوارەدا بەردەوامەو زانایان دەیانەوێت بگەنە هۆكاری ئەوەی بۆچی ئەو ڤایرۆسە زۆرتر تووشی پیاوان دەبێت؟

هەروەها یەكێكی تر لەو خاڵانەی بۆتە جێگەی مشتومڕو توێژینەوەی بەردەوامی زانایان ئەوەیە كە هەندێك كەس دوای چاكبونەوەیان لە پەتاكە بۆ ماوەیەكی درێژ كاریگەری پەتاكەیان لەسەر دەمێنێتەوەو هەندێكیش دوای تێپەڕاندنی پەتاكە بە ماوەیەكی كەم دووبارە جارێكی تر تووش دەبنەوە.

بەپێی راپۆرتە هەواڵێكی ئاژانسی سی ئێن ئێن، ئەمانەش وەك نهێنی و مەتەڵییان لیهاتووەو وای لە زانایانی جیهان كردووە بەردەوام و لێبڕاوانە توێژینەوە بكەن بۆ ئەوەی زانیاری زیاتریان دەستكەوێت لە بارەی ئەو ڤایرۆسەی بۆتە هۆی بەڵایەكی جیهانی و لەسەرەتا سەرهەڵدانییەوە تا ئێستا نزیكەی (38) ملیۆن كەس تووش بووەو لەو ژمارەیەش زیاتر لەملیۆنێك كەس لە سەرانسەری جیهاندا گیانیان لەدەستداوە.

هه‌واڵی گرنگ