هەژاری و سەرنجێک
كوردی عربي English

هه‌واڵ وه‌رزش وتــار دیدار و چاوپێكه‌وتن فۆتۆگه‌له‌ری ڤیدیۆگه‌له‌ری ده‌رباره‌ی ئێمه‌
x

هەژاری و سەرنجێک

(ئه‌مڕۆ 10/17 رۆژی جیهانی هه‌ژاریه‌)..

       وه‌ك هەموو بۆنه‌كانی تر رۆژێكیش دانراوه‌ بۆ هه‌ژاری، ئه‌و رۆژه‌ له‌ ساڵی 1993 له‌ كۆبوونه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتوه‌كان به‌مه‌به‌ستی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی هه‌ژاری و گرتنه‌به‌ری رێوشوێنه‌كان بۆ نه‌هێشتنی ئه‌و دیارده‌یه‌ دیاری كرا، به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ رۆژ دوای رۆژ ئه‌و دیارده‌یه‌ له‌ زیاد بووندایه‌و بوه‌ته‌هۆكاری گه‌لێك دیارده‌ی دزێوو و ناته‌ندروست له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا به‌ تایبه‌ت له‌ رۆژهه‌ڵاتی ناوه‌راست و ناسراو به‌ جیهانی سێیه‌م وەک: زۆربوونی دزی و خیانەت و درۆ و ڕێگری و لادانە کۆمەڵایەتی و ئاکاریەکان بەگشتی، بەتایبەت لە ئێستادا کە جیهان بەدەست ڤایرۆسی نەگریسی (کۆڤید ١٩) دەناڵێنێت و تا ئێستاش نەتوانراوە ڤاکسینی دژ بدۆزرێتەوە، تەنانەت پزیشکان و شارەزایان دەستەوەستانن بەرامبەری، ئەمەش وای کردووە ژیانکردن لە دۆخی ئاسایی بچێتە دۆخێکی نائاسایی و بەجۆرێک وەستان بە ژیانەوە دیارەو ڕۆژانە ڕێژەی بێکاری و هەژاری لە زیاد بووندایە، بەگشتی دیاره‌ كه‌ هۆكارگه‌لێك هه‌ن كه‌ بوونه‌ته‌ هۆكاری زیاد بوونی هه‌ژاری له‌ كۆمه‌گه‌دا له‌وانه‌:

یه‌كه‌م: زۆربوونی رێژه‌ی دانیشتوان و رێكنه‌خستنی ده‌توانین بڵێین (گۆرانكاری دیمۆگرافی)، چونكه‌ هه‌موو وڵاتێك پێویستی به‌ پلانی گونجاو و تایبه‌ت هه‌یه‌ بۆ رێكخستنی دانیشتوان، ئه‌گه‌ر سه‌یری وڵاتی خۆمان بكه‌ین ده‌بینین كه‌ تا ئێستا نه‌مانتوانیوه‌ سیاسه‌تێكی دانیشتوانی (السیاسة السكانیة) ی له‌ بارو باش و گونجاو په‌یڕه‌و بكه‌ین له‌ بواره‌كانی (خزمه‌تگوزاری- هه‌لی كار- شوێنی جوگرافی)، كه‌ وا ده‌كه‌ن رێژه‌ی هه‌ژاری زیاد بێت گرفته‌كان كه‌ڵه‌كه‌ بن و دواجار چاره‌سه‌ریان ئه‌سته‌م بێت.

دووه‌م: ناعه‌داله‌تی له‌ دابه‌شكردنی سه‌روه‌ت و سامانی وڵات و كاره‌كاندا، كه‌ ده‌توانین بڵێین ئه‌وه‌ هۆكارێكی سه‌ره‌كیه‌ و وای كردووه‌ بێئومێدی لای تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ دروست ببێت و كه‌مینه‌یه‌ك له‌ وڵات خاوه‌نی هه‌موو شتێك ببن و مۆنۆپۆڵی هه‌موو بازاڕو كه‌رتی تایبه‌ت و كه‌رتی گشتی بكه‌ن و به‌ ئاره‌زووی خۆیان كاره‌كان دابه‌ش بكه‌ن ، بەمانایەکی تر کەس ناتوانێت تەنانەت پڕۆژەیەکی بچوکی وەبەرهێنان ئەنجام بدات ئەگەر هاوبەشێکی تایبەت نەدۆزیتەو، یاخود زۆری خه‌رجی و كه‌می داهات ئه‌مانه‌ بوونه‌ته‌‌ هۆكاری دروست بوونی هه‌ژاری له‌ وڵاتدا.

سێیه‌م: خراپی سیاسه‌تی به‌ه‌ڕێوه‌بردن و نه‌بوونی پلانی گونجاوی حكومه‌ت و لایه‌نه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان بۆ هێزی كارو رێك نه‌خستنیان له‌سه‌ر بنه‌ڕه‌تی لێهاتوویی و داناییان، لاوازی و خراپ مامه‌ڵه‌ كردنی لێهاتووییه‌ كارگێڕییه‌كان هۆكارێكن بۆ كه‌می به‌رهه‌م هێنان و داهێنانكاری و زۆربوونی هه‌ژاری وبێكاری، لە ئێستادا لەم مەملەکەتەی لەمەڕ خۆمان بەهۆی نەبوونی چاکسازی ڕاستەقینە و زۆری بندیوارو خانەنشینی نایاسایی و ڕۆیشتنی زۆری داهات و سامان بۆ کادری حیزبی و بندیوارەکان وای کردووە هاوڵاتیان دابەش ببن و بەناوی چاکسازیەوە دەست ببرێت بۆ لێبڕین و کەمکردنەوەی فەرمانبەری ڕاستەقینە تاوەکو بازوی گەندەلی بەردەوام بەهێزی بمێنێتەوەو لەولاوەش ڕێژەی هەژاری لەبەرزبوونەوەدابێ چونکە ئەو داهاتە ناچێتە گیرفانی کەسانی شایستە و پێویست بەڵکو دەچێتە گیرفانی دڕاوەکان و تەنها و تەنها مشەخۆروکان لێی سودمەند دەبن.

ئەگەر دەمانەوێ چاکسازی ڕاستەقینە ئەنجام بدەین بۆ ئەوەی هەژاری کەم ببێتەوەو داهاتی ئەم وڵاتەمان بچێتە بوارە شایستەکان پێویستە چاکسازی لە بۆری نەوت و خاڵە سنوریەکان و نەهێشتنی دەستی حیزب لە دام و دەزگا فەرمیەکان و وەلانانی بندیوارو مشەخۆرەکان بکرێت و نەهێلرێت.

چواره‌م: هۆكارێكی تر له‌ دروست بوونی هه‌ژاری بریتیه‌ له‌ بێكاری كه‌ روی دووه‌می هه‌ژایه‌، لەم هەرێمەی خۆمان دوو جۆر بێکاری هەیە:

( بێکاری ڕاستەقینە کە ڕێژەکەی ڕۆژ دوای ڕۆژ لە پەرەسەندندایە بەهۆی بارودۆخە سیاسی و تەندروستی و حوکمڕانیەکەوە، بێکاری ژێر پەردە کە ئەوەش حکومەت لێی بەرپرسە بەهۆی خراپی ئیدارەدان و نەبوونی حوکمێکی ڕەشید و پیادەکردنی مەحسوبیەت و مەنسوبیەت و مەحزوبیەت).

پێنجه‌م: هۆكاری سیاسی و ئاژاوه‌و پشێوی و ناسه‌قامگیری وڵات كاریگه‌ری زۆری هه‌یه‌ له‌سه‌ر دروست بوونی دیارده‌ی هه‌ژاری.

شه‌شه‌م: نه‌زانین و نه‌خوێنده‌واری (جهل) هۆكارێكه‌ بۆ بڵاوبوونه‌وه‌ هه‌ژاری به‌ تایبه‌ت گه‌ر سه‌یری دولی أفریقیا بكه‌ین به‌ روونی ئه‌و هۆكاره‌ ده‌بینین، لەم هەرێمەی خۆشمان بەداخەوە ڕۆژانە هەست بە دابەزینی ئاستی زانستی دەکرێت بەتایبەت لەم سەردەمی کۆڕۆنایە کە ئەمە دوو ساڵە بەهۆی نەبوونی دەوام و بایکۆتی مامۆستایان و خوێندنی ئەلیکتڕۆنی و ئۆن لاین زیاتر ئەم ئاستە دابەزیوەو مەترسییەکی گەورە لە داهاتوو ڕوو لە وڵات دەکات.

به‌هیوای گه‌ڕانه‌وه‌ی ئاشتی و ئاسایش بۆ وڵات و كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان و نه‌مانی هه‌ژاری و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ماناكانی به‌یه‌كه‌وه‌ژیان و ئاشتی كۆمه‌ڵایه‌تی و ئازادی و دیموكراسی راسته‌قینه‌و دادپه‌روه‌ری له‌ سه‌روه‌ت و سامانی وڵات، چونكه‌ له‌ ئه‌مڕۆدا هه‌ژاری مه‌ترسیه‌كی گه‌وره‌یه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌كه‌مان.

 

هه‌واڵی گرنگ