داننان بە هەڵە لە نێوان زانست و سیاسەتدا
كوردی عربي English

هه‌واڵ وه‌رزش وتــار دیدار و چاوپێكه‌وتن فۆتۆگه‌له‌ری ڤیدیۆگه‌له‌ری ده‌رباره‌ی ئێمه‌
x

داننان بە هەڵە لە نێوان زانست و سیاسەتدا

 

 

لەبیرمە ساڵی 1970ی سەدەی ڕابردوو بوو ، ئەو كاتە قوتابی ئامادەیی پۆلی پێنجەم بەشی زانستی بووم ، لەو رۆژگارەدا خوێندن بە زمانی عەربی بوو، مامۆستایەكی وانەی فیزیامان بۆ هاتبوو كە عەرەب و خەڵكی دەوروبەری شاری بەغدا بوو.. لە كاتی وتنەوەی بابەتەكانی فیزیادا زۆر جار تیشكی دەخستە سەر تیۆرە زانستیەكان و ژیاننامەی زانا بە ناوبانگەكانی بواری زانستە سرۆشتیەكان و جارنا جارێك ئاماژەی بە دیاردەیەك دەكرد كە زاناكانی سرۆشت دوای دەیان ساڵ لە باس و توێژینەوە ، ئینجا دەگەنە ئەو ڕاستیەی كە ئەم بونەوەرە پێویستە دروستكەر و بەدیهێنەرێكی دانا و زانای هەبێ. واتە دوای دەیان ساڵ لە توێژینەوەی قووڵ لە بوارێك لە بوارەكانی سرۆشت و گەردوون، دەگەنە بڕواهێنان بە پەروەردگار و داهێنەری بێهاوتای ئەم گەردوون و بونەوەرانە، لەو میانەدا زۆرجار ووتەیەكی دووبارە دەكردەوە كە (المسلمون یبدأۆن من حیپ ینتهی الیه علما‌‌و الگبیعە) واتە موسلمانەكان و خاوەن باوەرەكان لەو شوێنەوە دەست پێدەكەن كە زانایانی سرۆشت سەرەنجام پێی دەگەن..

لەو ڕۆژگارەوە تا ئێستاشی لەگەڵدا بێت كە نزیكەی نیو سەدەی بەسەردا تێپەریوە، ئەو دیاردەیە بەردەوام بە شێوازی جیاجیا تازە دەبێتەوە و ناو بەناو هەواڵی نوێ لەو بارەیەوە دەبیستین كە فلانە زانای گەورە و توێژەری بوارە جیاوازەكانی زانست، لەدوای توێژینەوە و لێكۆڵینەوەی دەیان ساڵە، گەیشتووە بەو ڕاستیەی كە ئەم بوونەوەر و مەخلوقاتانە پەروەردگارێكی بێ هاوتا و دانا و زانای هەیە و لەبیر و بۆچوونی ئیلحادی خۆیان پاشگەزدەبنەوە و دان بە هەڵەی خۆیاندا دەنێن..

هەر بۆ نموونە لەم ساڵانەی دوایی دا زانا و فەیلەسۆفی گەورەی بەریتانی (ئەنتۆنی فلۆ 1923-2010) كە یەكێك بوو لە سەرسەختترین بێ باوەرەكانی جیهان وبۆ ماوەی زیاتر لە پەنجا ساڵی ڕەبەق لەژیانی بانگەشەی بۆ فیكری ئیلحادی دەكرد، سەرەنجام كتێبێكی بڵاوكردەوە بەناوی (بەڵێ خوا هەیە) كەتیایدا هەموو ڕاو بۆچونەكانی پێشوی خۆی ڕەتكردەوە و ڕایگەیاند كە بڕوای بە خوا هەیە، دیارە كە وەك هەورە تریشقەیەك بوو لەسەر بانگەشەكەرانی بیر و ڕای ئیلحادی و هەموانی تۆشی شۆككرد و كاریگەری گەورەی هەبوو لەسەر ناوەندە وانستی و فەلسەفیەكانی جیهان بەگشتی..

لەماوەی نیو سەدەی ڕابردوودا كە ئێمەمانان و هاوتەمەنەكانمان كه‌ تاڕاده‌یك ئاشناین بە بوارە زانستی و فكریەكان، دیاردەی بەهەڵە تێگەیشتن و بنیاتنانی تیۆر و ئایدۆلۆجیای جیا جیا لەسەر ئەو بنەمایە، وەنەبێ تەنها لەبواری زانستە سرۆشتیەكاندا بووبێت، بەڵكو زۆرێك لە بوارە فكریەكانی تریشی گرتۆتەوە، بەتایبەتی بواری فیكری سیاسی و ئایدۆلوژیای كاریگەر لەسەر دامەزراندنی بزوتنەوە كۆمەلایەتیەكان و بەرپاكردنی شۆرشە نەتەوەییەكانی جیهانی سێیەم بە كوردستانی خۆشمانەوە.. ئەوەتا هەندێك لەسەركردە سیاسیەكانی ئەو شۆڕش و بزوتنەوانە، هاوشێوەی زاناكانی بواری سروشت و ماددە، دوای دەیان ساڵ لە خەباتی سیاسی و سەرسام بوون بە تیۆرە فیكریەكان و ڕێبەرە سیاسیەكانی وەك (ماوتسی تونگ و فیدڵ كاستڕۆ و ستالین و...)، ڕاشكاوانە دان بەوە دادەنێن كەساڵانێكی زۆر لە هەڵەدابوون و تێگەیشتن و تێڕوانینی نا دروستیان هەبووە لەبارەی هەندێ لە سەركردە گەورەكانی سەدەی بیستەم و ئێستا ڕایدەگەیەنن كە ئەو ڕێبەرانە دیكتاتور و پیاو كوژ بوون و تاوانی گەورەیان دژ بە مرۆڤایەتی و نەتەوەكانی خۆیان ئەنجام داوە. بەو هۆیەوە زۆر بوێرانە داوای بەخۆداچوونەوە و ڕەخنەگرتن لە دید و بۆچوونەكانی ڕابوردووی خۆیان و ئەو كەسایەتیانە دەكەن و پێیان وایە نابێ تاهەتایە ڕێگا بەخۆیان بدەن لە ناو هەڵە دابن و درێژە بە خەباتی نادروست بدەن.

ئەڵبەت ئێمەی هەوادارانی ڕێبازی ئیسلامیش هەر لەو سەردەمەوە واتە پێش زیاتر لە نیو سەدە دەبێـت، هەروەك لە ڕووی بیروباوەری ئاینی و زانستیەوە بڕوای تەواومان بە خوای پەروەردگار هەبووەو هیچ دوودڵی و دڵەڕاوكێیەكمان لەو بوارەدا نەبووە، هاوكات تا ڕاددەیەكی باش دید و تێگەیشتنی و رۆشنیشمان هەبووە بەرامبەر ڕێبەرانی ئایدۆڵژیای ماركیسیزم و ناسیۆنالیستی و تیۆرە هاوشێوەكانیان و ئاگاداری ستەم و ناڕەوایەتیەكانیان بووین بەرامبەر نەتەوەكانی خۆیان و ژێردەستكانیان.

بەڵام جێگای خۆیەتی لێره‌دا كە دان بەوڕاستیەدا بنێیین كە ئەوە لە نرخ و جورئەتی ئەو جۆرە دانپێدانانە كەمناكاتەوە، چونكە ئامادەیی بۆ بەخۆداچوونەوە و داننان بە هەڵەكانی ڕابردوودا پرۆسەیەكی ئەرێنی و سوودبەخشە و پێویستە بەڕێزەوە پێشوازی لێبكرێت و كار بەو ئاراستەیە بكرێت كە گشت بوارە فیكری و ئایدۆڵوژیە جیاجیاكان بگرێتەوە، بە مەبەستی ڕاستكردنەوەی هەڵەكان و ئەنجامدانی گۆڕانكاری و چاكسازی ڕیشەیی لە هزر و دامەزراوە ومیكانیزمی كار و خەبات دا..

لەلایەكی ترەوە پێویستە جەخت لەسەر ئەو ڕاستیەش بكەینەوە كە پرسی بەخودا چوونەوە و ڕەخنەكاری لە فیكر و مومارەسەی ڕابردوودا، ئێمەی ئیسلامیەكانیش دەگرێتەوە و دەخوازێت كە بە جورئەتەوە ئەو ئامادەییەمان هەبێ بۆ داننان بە هەڵە و كەم و كورتیەكاندا، هاوكات زەمینە سازیش بكەین بۆ گۆڕانكاری پێویست و ئەنجامدانی چاكسازی و خۆنوێكردنەوە بەشێوەیەك بگونجێت لەگەڵ پەرەسەندنەكانی سەردەم و داخوازیەكانیدا، دیارە بە ڕەچاوكردنی بنەما نەگۆڕەكان و مەقاصیدی ئاینی ئیسلام .

هەر لەو میانەدا گرنگە دەرگای دیالوگ و بیرۆڕا گۆڕینەوە لەنێوان نوخبەی ئیسلامی و عیلمانیدا بكرێتەوە بۆ لێك تێگەیشتن و ڕێكەوتن لەسەر خاڵە هاوبەشەكان، چونكە قۆناغە مێژوویەكە و بەرژەوەندی كۆمەڵگە موسلمانەكان بەگشتی و كۆمەڵگەی كوردستانیش بە تایبەتی ئەوە دەخوازێت و پێویستی پێیەتی، ئەگەر چی لە كوردستانی خۆمان تا ڕاددەیەكی باش لێكتێگەشتن و یەكتر قبولكردن لە نێوان هەردوو لادا هەیە.

لەومیانەدا پێویستە ئەوەش ڕۆشنبێـت بۆ هەموان كە گێڕانەوەی ئێستا بۆ ڕابردوو یان گواستنەوەی ڕابردوو بۆ ئێستا وەك هەندێك لە ئیسلامیە توندڕەوەكان هەوڵی بۆ دەدەن كارێكی نەگونجاوە و سروشتی كۆمەڵگا هاوچەرخەكان بەرگەی ناگرێت .

هەروەك ئەوەی كە علمانیە تووندڕەوەكان بیری لێدەكەنەوە یان هەوڵی بۆ ئەدەن كە ئیسلام لە ژیان دووربخەنەوە، كارێكی ئەستەمە و سروشتی كۆمەڵگا موسلمانەكان ڕێگای پێنادات و هەرگیز قبوڵی ناكات و سەركەوتووش نابێت.

هه‌واڵی گرنگ