چاکسازی وگرنگیا وێ
كوردی عربي English

هه‌واڵ وه‌رزش وتــار دیدار و چاوپێكه‌وتن فۆتۆگه‌له‌ری ڤیدیۆگه‌له‌ری ده‌رباره‌ی ئێمه‌
x

چاکسازی وگرنگیا وێ

پشکا دویێ/

کێژان چاکسازی: سیاسی یان هزرکی؟
ژبەرکو چاکسازی دینەموویا پێشکەفتنا ژیانێیە لەوا هەمی بیاڤ و سەکتەرێن ژیانێ دگریت، یا ئەستەمەژی یەک بەرسڤ ژ بۆ پسیارا دبێژت: ئەرێ کیژان بیاڤ گرنگترە ژ یێن دیتر و کیژان پێدڤیترە ل دەستپێکا زنجیرەیا کریارێن چاکسازیێ بهێت؟!

چونکی بەرسڤ ب ڕەوشا کومەڵگەهێ و وەڵاتیڤە گرێدایە و چاکسازی دڤێت کەڵچەرەکێ قایم و بەربەڵاڤ بت، دڤێت پڕۆسیسەکا ب پلان و نەخشەبت نەک تەنها گۆتنێن بێ کریار بن، سەبارەت کوردستانا مە هەمی بیاڤ پێدڤی چاکسازیێنە، چونکێ هەمی ڕەخ و ڕویێت ژیارێ ژلایێ خرابسازانڤە یێن هاتینە خرابکرن، مینا ترۆمبیلەکا گەلەک تێکدای و هەوجەی جۆرێن چاککرنا هەمە لایەنە.

ل وارێ مە تەڤایا بیاڤێن چاکسازیێ گرنگن، هەر جۆرەک کارتێکرنێ ل لایەنەکێ یان ژی زێدەتر ژلایەنەکێ دکت، ئەگەر بەحسێ چاکسازیا هزرکی و ڕەوشەنبیری بکین گومان نینە ئەوبوو بناغەیێ شۆرەشا گهۆڕینێن سیاسی ل ئۆڕوپا، ئەگەر تو ژ قەشیێ چاکساز مارتن لوسەری و تەڤگەڕا ویا چاکسازی ل چەرخێ شازدێ ل ئەڵمانیا دەست پێ بکی و هەتا بگەهیە (مونتسکیو ١٦٨٩- ١٧٥٥) خودانێ کتێبا بەربانگ (گیانێ یاسایان) و (ڤۆڵتێری ١٦٩٤-١٧٧٨) و (جان جاک رۆسۆ ١٧١٢-١٧٧٨) و دەهان فەیلەسۆڤ و هزرڤانێن دیتر دێ بینی ئەان ڕێکا شۆرەشێن چاکسازیێ ل ئوڕۆپا و جیهانێ ڕۆهن و گەشکرینە، و کارتێکرنا وان ل سەر سیاسەتێ و چاکخوازیا سیاسی وەکی کارلێکرنا بارانێە ل ئەردێ بەیار.

ئەڤرۆ و هەمی ساڵ و زەمانان ئەم پێدڤی چاکسازیەکا هزرکی و ڕەوشەنبیریا بهێز و وێرەکین، بهێت لاشێ سیاسەتا شکەستیا ئێشەوی ل کوردستانێ پێخت ل بەر کەلاشتن (تشریح) و نەشتەرگەریێ و لاشێ سیاسی ڤاژی بکت، ئەڤ شۆرەشا هزرکی ئەگەر پەیدا ببت دێ ژ دوو لایانڤە وەرچەرخانەکا چاکسازیا مەزن کتن:

ئێکەم دێ هۆشیاریێ ل ناڤ خەلکێ پەیدا کتنن، دیسان دێ وان ژ کۆڵەتیا سیاسێن فاشل قورتال کت و لنگێن وان دێ دەینت ل سەر ڕێکا چاکسازیێ.

و دووەم تشت: دێ فشارێ ئێختە ل سەر دەستهەڵاتێ یان چاکسازیێ ل سەر بناغەیەکێ ڕاست و دروست و زانستی و ل بەر ڕۆناهیا هزرێن ڕوناکبیرێن سیاسی وئابۆری و کۆمەڵناسی...هتد بکت، و ئەگەر سەرکێشان چاکسازی نەکرن دڤێت فشار ژ هەمی لایانڤە خۆرتر لێ بهێت هەتا ئەڤشاسوارێن گەندەڵی و پاشکەفتن و دەردەسەریا کوردان هەمی ژ بنگەهێن ڕێڤەبرن و سەرکیشیێ ب هێنە لادان و ڕامالین. لێ چ پێ نەڤێت چاکسازیا سیاسیا ڕاستەقینە ژی – وەکی مێژوویێ ل دەهان وەڵاتان دۆپاتکری- زۆر جاران کارلێکرنەکا زەبەلاحا ئەرینی ل هەمی سەکتەرێن دیترێن چاکسازیێ کرینە نەمازە: ئابۆری، پەروەردە و ڤێرکرن، جڤاکی، ڕەوشەنبیری...

وتەڤایا بیاڤێن دن کریە، چونکی ئەو شیان و پێچبوونێن د دەستێن سەرکردە و سیاسەتمەداراندا یێن مالی و ماددی و ئیمکاناتێن دیترێن دەولەتێ بێ ژمارە و حەسێبن و زێدە بهێزن، لەوا کارتێکرنا وێ گەلەک زوی ڕوی ددت، ب لەزاتیا مۆشەکێ پێشڤەبرن و چاکسازیا هەمەلایەن پەیدا دکت.

یێ دڤێ ڕاستیا بووریدا ب گومان کەڤـت بلا چاڤێن سەرێ خوە ل ژیوارێ چەند دەولەتەکێن ئەفریقی و ئاسیا ڤەکتن، چەوان ل هەر وەڵاتەکێ وەکی: (ڕاوەندا، نیجیریا، سەنگافورا، مالیزیا) سەرکێشیا لیدەرەکێ چاکسازێ شەریف یێ نە خۆەپەڕێس و مالباتپەڕێس د چەند ساڵەکێن کێمدا وەڵاتێ خۆە ژ کنارێ پاشڤەمایێ هەژاری و داکەتنێ بریە کنارێ پێشکەفەتنا ئابۆری و فێرخوازی و زانستی و سیاسی و کومەڵایەتی، ئاژانسا (BBC/Arabic) ل ٢٠ئادارا ٢٠٢٠ ڕاپۆرتەک ل ژێر تایتڵێ: "دەولەتەکا ئەفریقی دێ ژوان هێزێن مەزن بت یێن کونترۆلا ئابۆرێ جیهانێ ل سالا ٢٠٥٠ بکن"، تێدا خوەیاکریە کو ئەو وەڵات نێجیریا یە( )، ژلایەکێ دیترڤە چاکسازیا سیاسی واتە یا حکومەت دکت چ ئەلتەرناتیف ژێڕا نینن؛ چونکی هەر ئەوە پێ چێ دبت و دیسان ئەرکێ وێیە ژی بەرنامە و پلانێن داڕشتیێن تەڤگر ژ چاککرنا بیاڤێن ژیواری – ل سەر ئاستێ وەڵاتی - دانت، لەوا پێشەوا خەلیفێ راشد (عوسمان) گۆتیە: (( إن الله یزع بالسلگان مالا یزع بالقرێ‌ن )) واتە خۆدا ب حوکمداری هندک خرابیا لاددت ب قورئانێ لا نا دت.

لێ من دڤێت ل داوییا ڤێ خەلکا گۆتارێ دۆپاتیێ ل وێ بەرپرسیێ ژی بکم: ئەگەر دەستهەڵاتداران ئەرکێ شەرەفا چاکسازیا ڕاست نە هەلگرت و ب درەو و سۆزێن بێ بها بەردەوامی دانە خرابسازیا خوە؛ وی دەمی دڤێت گەل و تایبەت بژاردەیا هزرکی و ڕەوشەنبیری دوو جاری خوە بەرپرس ژ چاکسازی و هەوڵێن فەرزکرنا شۆڕەشا چاکسازیێ ببین.

هه‌واڵی گرنگ