پێشی كشتوكاڵ مرۆڤ چی كردووە
كوردی عربي كرمانجى English

هه‌واڵ وه‌رزش وتــار دیدار و چاوپێكه‌وتن فۆتۆگه‌له‌ری ڤیدیۆگه‌له‌ری ده‌رباره‌ی ئێمه‌
x

پێشی كشتوكاڵ مرۆڤ چی كردووە

 

 

هاتنی كشتوكاڵ نزیكەی (11,500) ساڵ لەمەوپێش لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕووداوێكی زۆر گرنگ بوو بۆ مرۆڤایەتی – شۆڕشێك لە خۆراك و شێوازی ژیان كە لەسەرو شێوازی ڕاوچییەكان بوو كە لە دوای سەرهەڵدانی هۆمۆ سەیپیێنس یان مرۆڤی ئەمڕۆە كە لە زیاتر لە (300,000) ساڵ لەمەوبەر لە ئەفریقیا بوونی هەبووە.

كەمی و دەگمەنی پاشماوەی مرۆڤی پێش ئەم خاڵە وەچەرخانە كە بە باشی مابێتنەوە هۆكارێكە لەسەر ئەوەی كە خۆراكی خەڵكی پێش كشتوكاڵی ببێتە شتێكی نادیار، بەڵام ئێستا توێژینەوەیەكی نوێی تێڕوانینێك بۆ ئەم پرسیارەی خستۆتەڕوو، زانایان شێوازە خۆراكیەكانی یەكێك لەو كلتوورانەیان لە باكووری ئەفریقیاوە بونیادنایەوە، بە شێوەیەكی سەرسوڕهێنەر خۆراكێكی زۆرییان لەسەر بنەمای ڕووەكی دۆزییەوە.

توێژینەوەكە شیكاری بۆ نیشانە كیمیاییەكان كرد لە ئێسك و ددانەكانی پاشماوەی حەوت كەسدا، هەروەها شیكارییان بۆ چەندین ددانی جیاواز كرد كە لە ئەشكەوتێكی دەرەوەی گوندی تافۆراڵتدا لە باكووری ڕۆژهەڵاتی مەغریب دۆزراونەتەوەو دەگەڕێنەوە بۆ نزیكەی (15,000) لەمەوبەر، پاشماوەی ئەو كەسانەی كە شیكارییان بۆ كراوە بەشێك بوون لە كلتووری ئیبەرۆماوروسیان.

شیكاری فۆڕمەكان یاخود ئایزۆتۆپەكانی توخمەكانی وەكو كاربۆن و نایترۆجین و زینك و گۆگردو سترۆنتیۆم لەم پاشماوەیانەدا ئاماژەی بە جۆرو بڕی ئەو ڕووەك و گۆشتە كرد كە خواردوویانە، لەو شوێنەدا پاشماوەی ڕووەكی كێوی جیاوازی خواردن دۆزرانەوە، لەوانەش ئاكۆرنی شیرین و گوێزی سنەوبەرو فستق و گەنمەشامی و جۆرە دانەوێڵەیەك كە لە جۆ دەچێت، نێچیری سەرەكی، كە لەسەر بنەمای ئەو ئێسكانەی لە ئەشكەوتەكەدا دۆزراونەتەوە، جۆرێك بووە بە ناوی مەڕی باڕباری.

(زەینەب موبتەهیجی) خوێندكاری دكتۆرا لەبواری شوێنەواردا لە ناوەندی (ماكس پلانك) بۆ ئەنترۆپۆلۆژیای پەرەسەندن لە ئەڵمانیاو نووسەری سەرەكی توێژینەوەكە لە گۆڤاری Nature Ecology & Evolution دەڵێت، تێڕوانینە باوەكە ئەوە بووە كە كە خۆراكی ڕاوچی و كۆكەرەوەكان بە پلەی یەكەم لە پرۆتینی ئاژەڵان پێكهاتووە، بەڵام بەڵگەكانی تافۆراڵت دەریدەخەن كە ڕووەكەكان بەشێكی گەورە بوون لە ژەمی خۆراكی ڕاوچی و كۆكەرەوەكاندا.

هاونوسەری توێژینەوەكە كلێرڤیا جاوینی دەزگای توێژینەوەی (CNRS) ی فەڕەنسی وتی، ئەوە گرنگە، چونكە پێشنیاری ئەوە دەكات كە چەندین دانیشتوانی جیهان پێشتریش دەستییان كردووە بە خواردنی بڕێكی زۆر لە ڕووەكەكان، لە ماوەی پێش پەرەسەندنی كشتوكاڵدا.

ئیبەرۆماوروسیان ڕاوچی و كۆكەرەوە بوون كە نزیكەی (11,000 بۆ 25,000) ساڵ لەمەوبەر لە ناوچەكانی مەغریب و لیبیا ژیاون، بەڵگەكان ئاماژە بەوە دەدەن كە ئەشكەوتەكان شوێنی ژیان و ناشتنی مردووەكان بووە.

توێژەرەوەكان دەڵێن، ئەم خەڵكانە بۆ ماوەیەكی بەرچاو لە ساڵێكدا ئەشكەوتیان بەكارهێناوە، ئەمەش پێشنیاری شێوازێكی ژیان دەكات كە زیاتر نیشتەیی بووە وەك لەوەی تەنها بەناو شوێنەكاندا گەڕابێتن و بەدوای سەرچاوەدا گەڕابێتن. ئەوان ڕووەكی كێوییان قۆستۆتەوە كە لە وەرزە جیاوازەكانی ساڵدا پێدەگەن، لە كاتێكدا بۆشایی ددانەكانیان پشتبەستنییانی بە ڕووەكییە نیشاستەییەكان دەردەخات.

توێژەرەوەكان دەشڵێن، ڕەنگە ڕووەكی خواردن لەلایەن ڕاوچی و كۆكەرەوەكانەوە بە درێژایی ساڵ هەڵگیرابێت بۆ ئەوەی خۆیان لە كەمی وەرزی نێچیر بپارێزن و دڵنیاببنەوە لە دابینكردنی خۆراك بە شێوەیەكی بەردەوام.

توێژەرەكان بۆیان دەركەوتووە كە ئەم خەڵكانە تەنها ڕووەكی كێوییان خواردووە، ئیبەرۆماوروسیانەكان هەرگیز پەرەیان بە كشتوكاڵ نەداوە، كە دواتر لە باكووری ئەفریقیاوە پەرەی سەند.

موبەتهیج وتی: بە شێوەیەكی سەرسوڕهێنەر، لە دۆزینەوەكانماندا بۆمان دەركەوت كە بەڵگەیەكی زۆر كەم هەیە لەسەر بەكارهێنانی خۆراكی دەریایی و خۆراكی ئاوی پاك لە نێو ئەم كۆمەڵە خەڵكە كۆنەدا، هەروەها وادەردەكەوێت كە ئەم مرۆڤانە ڕووەكی كێوییان خستبێتە خۆراكی كۆرپەكانییانەوە.

دوو كۆرپە لە نێو ئەو حەوت كەسەدا بوون كە پاشماوەكانییان شیكارییان بۆ كراوە، بە بەراوردكردنی پێكهاتە كیمیاییەكانی ددانی كۆرپەیەك كە لە ماوەی شیر خواردندا دروست بووە، لەگەڵ پێكهاتەی ئێسكەكەیدا، كە ڕەنگدانەوەی ئەو خۆراكەیە كە ماوەیەكی كەم پێش مردنی خواردوویەتی، توێژەرەكان گۆڕانكارییان بینیوە لە خۆراكی كۆرپەكەدا بە تێپەڕبوونی كات، بەڵگەكە ئاماژەی بەوەدا كە لە تەمەنی (12) مانگیدا خۆراكی ڕەق دراوە بە منداڵ.

موبتەهیچ وتی: تێگەیشتن لەوەی بۆچی هەندێك لە گروپەكانی ڕاوچی و كۆكەرەوەكان پەنایان بردۆتەبەر كشتوكاڵ لە كاتێكدا هەندێكی دیكەیان ئەوەیان نەكرد، دەتوانێت تێڕوانینێكی بەنرخ بدات سەبارەت بە بزوێنەری داهێنانی كشتوكاڵی و ئەو هۆكارانەی كە كاریگەرییان لەسەر بڕیارەكانی كۆمەڵگە مرۆییەكان هەبووە بۆ گرتنەبەری ستراتیژی نوێ بۆ پەیداكردنی بژێوی ژیان.

 

هه‌واڵی گرنگ